Oltoy tili
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Oltoy tili (janubiy oltoy tili; özlari «altay til» deb ataydi) — turkiy tillardan biri, oltoyliklarning ona va adabiy tili. ÖzME'ga köra, 1948-yilgaça u oyrot tili deb atalgan. Rusça Vikipediyaga köra, bugungi kunda oltoy tili Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Oltoy Respublikasida rus tili bilan birga davlat tili maqomiga ega. ÖzME yozilgan davrda bu hudud Oltoy ölkasining Toğli Oltoy muxtor viloyati sifatida körsatilgan.12
Tasnifi
13Oltoy tilining turkiy tillar içidagi örni haqida yagona fikr yöq. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, uni köpinça qirğiz-qipçoq guruhiga kiritadilar, çunki unda [[Qirğiz tili|qirğiz tili]] bilan umumiy xususiyatlar köp. ÖzME ham fonetikada, xususan unlilar tizimi va lab ohangdoşligi (singarmonizmi) qonunlarida oltoy tilini qirğiz tiliga yaqinroq deb biladi.
An'anaviy ravişda janubiy va şimoliy oltoy şevalari bitta til hisoblangan. Hozirgi tasniflarda esa ular ikki alohida til sifatida qaraladi: adabiy til janubiy şevalarga asoslangan. ÖzME ham şevalarni ikki guruhga ajratadi — janubiy (qirğiz-qipçoq) va şimoliy guruh.
Şevalari
13Rusça Vikipediyaga köra, oltoy tili tarkibida bir neça şeva ajratiladi: altay-kiji (zamonaviy adabiy tilning asosi), teleut (19-asr örtalaridan 1923-yilgaça adabiy til şu şevaga tayangan), telengit şevasi va şimoliy oltoy tiliga ötiş xarakteridagi tubalar şevasi. Ayrim şevalar Rossiyada alohida kiçik xalqlar tillari sifatida rasman tan olingan.
Fonetik va grammatik xususiyatlari
13ÖzME'ga köra, undoşlar tizimida qirğiz tili bilan öxşaşliklar va farqlar bor: qirğiz tilida söz boşida keladigan «j» tovuşiga oltoy tilida yumşoq «d'» mos keladi; qirğiz tilidan farqli ravişda, unlilar orasida jarangsiz undoşlar jaranglilaşadi. Fe'llar tuslanişida şaxs qöşimçalarining qisqarib ketişi oltoy tili morfologiyasining asosiy belgilaridan biri hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, tilda 8 ta unli (qisqa va çözik) va 20 ta undoş fonema bor.
Sözlaşuvçilar soni
13ÖzME 60 mingga yaqin kişi bu tilda sözlaşişini qayd etgan. Rusça Vikipediyaga köra, 2010-yilgi aholi röyxatida Rossiyada 55 720 kişi oltoy tilini bilişini aytgan, 2020-yilgi röyxatda esa 68 700 kişi uni ona tili deb körsatgan.
Yozuvi va adabiy tili
13Rusça Vikipediyaga köra, 19-asrda oltoyliklar orasida xristianlik tarqatilişi davrida diniy matnlar tarjima qilingan; tilning batafsil grammatikasi 1869-yilda Qozonda, luğati 1884-yilda naşr etilgan. Adabiy tilning rivojida ma'rifatçi yozuvçi M. V. Çevalkov ijodi muhim rol öynagan. ÖzME'ga köra, 1939-yildan oltoy yozuvi rus grafikasiga, ya'ni kirill alifbosiga asoslanadi; unda rus alifbosida bölmagan tovuşlar uçun qöşimça harflar bor. Respublikada oltoy tilida gazetalar naşr etiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Oltoy tili // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3149 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAOltoy tili. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3149
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3149
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Алтайский языкru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Southern Altai languageen.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.