Pirimqul Qodirov

Pirimqul Qodirov (1928-yil 25-oktyabr, Kengköl qişloği, Tojikiston — 2010-yil 20-dekabr, Toşkent) — özbek yozuvçisi va adabiyotşunos olim, Özbekiston xalq yozuvçisi (1988). U, ayniqsa, Zahiriddin Muhammad Bobur hayotiga bağişlangan «Yulduzli tunlar» tarixiy romani bilan keng tanilgan. ÖzME'ga köra, Qodirov Tojikistonning Şahriston tumanidagi Kengköl qişloğida tuğilgan. Tuğilgan kuni ÖzME va özbekça Vikipediyada 25-oktyabr, rusça Vikipediyada esa 26-oktyabr deb körsatilgan.12

Rusça Vikipediyaga köra, Qodirov çöpon oilasida tuğilgan, uruş yillarida ösmirligida qişloq xöjaligida işlagan. 1951-yilda Örta Osiyo davlat universitetining (hozirgi Özbekiston Milliy universiteti) şarqşunoslik fakultetini tamomlagan, söng Abdulla Qahhorning maslahati bilan Moskvadagi Adabiyot institutining aspiranturasida öqigan. ÖzME'ga köra, 1954–1963-yillarda SSSR Yozuvçilar uyuşmasida özbek adabiyoti böyiça maslahatçi, 1963–1983-yillarda Özbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim bölgan, 1989–1994-yillarda Adabiyot, san'at va me'morlik sohasidagi Davlat mukofotlari qömitasini boşqargan.

Yozuvçi siyosiy faoliyat bilan ham şuğullangan: Özbekiston Oliy Kengaşi va Oliy Majlisi deputati sifatida madaniyat, fan va ta'lim masalalari böyiça qömitalarda raislik va rais örinbosarligi lavozimlarida işlagan. Özbekça Vikipediyaga köra, u 2010-yil 20-dekabrda vafot etgan va Toşkentdagi Çiğatoy qabristoniga dafn etilgan.

Birinçi hikoyasi «Studentlar» talabalik yillarida e'lon qilingan. Keyin u yoş ziyolilar hayoti haqidagi «Uç ildiz» (1958) romanini, şuningdek «Qadrim» va «Erk» qissalarini yozgan. ÖzME'ga köra, bu asarlarda boşqalarga tobe bölib qolgan, içki erkinligini yöqotgan şaxslar fojiasi aks etgan. «Qora közlar» (1966) va «Olmos kamar» (1976) romanlarida yozuvçi axloqiy masalalar bilan birga qişloq hayotidagi keskin muammolarni, jumladan amaldorlarning suiiste'molini kötargan. ÖzME'ga köra, 1974-yildagi «Meros» qissasida paxta yakkahokimligi davrida xalq boşiga tuşgan mahrumliklar özbek adabiyotida ilk bor aks ettirilgan.

Qodirov bolalar va yoşlar uçun ham yozgan: «Akramning sarguzaştlari», «Yayra institutga kirmoqçi», «Najot» qissalari şular jumlasidan. U Lev Tolstoyning «Kazaklar», Mixail Lermontovning «Bela» asarlarini va boşqa kitoblarni özbek tiliga tarjima qilgan.

ÖzME'ga köra, sovet mafkurasi 1970-yillarda tarixiy mavzuga qarşi bölgan şaroitda Qodirov Abdulla Qodiriy, Oybek, Şayxzoda va Mirkarim Osim an'analarini davom ettirib, «Yulduzli tunlar» (1979; «Bobur» nomi bilan ham tanilgan) romanini yaratgan. Uning davomi «Avlodlar dovoni» (1989) romanida Bobur, Humoyun va Akbar hayoti orqali Boburiylar saltanatining vujudga kelişi va yuksalişi tasvirlangan. Yozuvçi öz uslubini «tarix fantaziyasi», ya'ni haqiqiy voqealarga tayaniş deb atagan. Romanlar kitobxonlar tomonidan iliq kutib olingan bölsa-da, rasmiy tanqid muallifni ötmişni ideallaştirişda ayblagan; rusça Vikipediyaga köra, 1986-yilda asarga salbiy baho berilgan. Özbekça Vikipediyaga köra, Bobur haqidagi roman özbek tilida olti, rus tilida beş marta katta adadda çiqqan.

2000-yilda e'lon qilingan «Ona loçin nidosi» romani 15-asr Movarounnahrining ijtimoiy va ma'naviy hayotiga bağişlangan. Sönggi yillarda u badia (esse) janrida ham ijod qilgan.

Adabiyotşunos sifatida Qodirov badiiy til masalalariga oid «Til va dil», «Xalq tili va realistik proza», «Til va el» risolalarini yozgan. Asarlari asosida «Sening izlaring» badiiy filmi, «Yulduzli tunlar» asosida köp qismli videofilm suratga olingan, «Bobur» pyesasi uzoq yillar Özbek milliy akademik drama teatrida qöyilgan. Kitoblari rus, ukrain, hind, urdu, turk, uyğur, qozoq, qirğiz va turkman tillariga tarjima qilingan.

Yozuvçi Hamza nomidagi Davlat mukofoti (1981), «Şuhrat» medali (1994), «El-yurt hurmati» (1998) va «Buyuk xizmatlari uçun» (2006) ordenlari bilan taqdirlangan.