Entomologiya

Entomologiya (yunonça «entomon» — haşarot va «logos» — ta'limot) — haşarotlarni örganadigan [[Zoologiya|zoologiya]] bölimi. U haşarotlarning tuzilişi, hayot tarzi, individual va tarixiy rivojlanişi, xilma-xilligi, Yer yuzida tarqalişi va yaşaş muhiti bilan munosabatlarini tekşiradi. Bu sohaning mutaxassisi entomolog deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, Yerda 5,5 milliondan ortiq haşarot turi bor deb taxmin qilinadi, ulardan taxminan 1 millioni ilmiy jihatdan tavsiflangan. Ilgari entomologiyaga örgimçaksimonlar, köpoyoqlilar va boşqa böğimoyoqlilarni örganiş ham kiritilgan.12

ÖzME'ga köra, entomologiya nazariy (umumiy) va amaliy yönalişlarga bölinadi. Umumiy entomologiya haşarotlarning morfologiyasi, embriologiyasi, fiziologiyasi, biokimyosi, xulq-atvori (etologiyasi), geografik tarqalişi, qazilma qoldiqlari va sistematikasini örganadi. Bu fanlar öz navbatida yanada torroq bölimlarga ajraladi: masalan, koleopterologiya qöngizlarni, lepidopterologiya kapalaklarni, mirmekologiya çumolilarni tadqiq etadi.

Amaliy entomologiya qişloq xöjaligi ekinlari va mahsulotlarining zararkunandalari, odam, hayvon va ösimliklar parazitlari hamda foydali haşarotlarni örganadi. Uning tarkibida örmon, qişloq xöjaligi, veterinariya va tibbiyot entomologiyasi, şuningdek ipakçilik va asalariçilik ajratiladi. Rusça Vikipediyaga köra, haşarotlar köpçilik madaniyatlarda qadimdan qişloq xöjaligi, ayniqsa asalariçilik va zararkunandalarga qarşi biologik kuraş bilan boğliq holda kuzatilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, haşarotlar haqida ilk asarlar antik davrda paydo bölgan: rimlik Katta Pliniy haşarot turlari haqida, kufalik olim Ibn al-A'robiy (760–845) paşşalar haqida kitob yozgan. Biroq zamonaviy ma'nodagi ilmiy tadqiqotlar 16–17-asrlarda boşlangan: 1602-yilda Ulisse Aldrovandining haşarotlarga bağişlangan asari çiqqan.

ÖzME'ga köra, entomologiya fan sifatida 17-asrda golland olimi Yan Svammerdamning asalari anatomiyasi va rivojlanişi (1669), italyan olimi Marçello Malpigining ipak qurti anatomiyasi (1686) haqidagi işlari asosida şakllangan. Şved olimi Karl Linney haşarotlarning zamonaviy sistematikasiga asos solgan: u qanotlar tuzilişiga qarab ularni 9 ta turkumga ajratgan va ikki nomli (binar) nomenklaturani qöllagan. 19-asrda ingliz entomologlari U. Kirbi, J. Uestvud va J. Lebbok yangi turkumlarni tavsiflagan, fransuz olimi P. Latreyl haşarotlar sinfining sistematikasini taklif etgan. Çarlz Darvinning «Turlarning kelib çiqişi» (1859) asaridan keyin sistematika filogenetik asosda qurila boşlagan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Angliyada entomologiya otasi hisoblanadigan Uilyam Kirbi 1833-yilda Londonda dunyodagi ilk entomologik jamiyatlardan birini taşkil etişda qatnaşgan. 19-asr oxirida qişloq xöjaligi va mustamlaka savdosining ösişi bilan iqtisodiy entomologiya rivojlanib, kasbiy entomologlar paydo bölgan.

ÖzME'ga köra, 20-asr oxirigaça haşarotlarning 1 milliondan ortiq turi aniqlangan, turkumlar soni 40 ga yaqinlaşgan. Fanga elektron mikroskopiya, karyosistematika, kompyuter texnologiyalari va sonli taksonomiya kirib kelgan. Haşarotlarning nafas oliş, ayiriş va sezgi a'zolari, qutblangan yoruğlikni qabul qilib möljal oliş qobiliyati keng örganilgan. Haşarotlarda tullaş gormoni — ekdizon (A. Butenandt, 1954) va rivojlanişni boşqaruvçi yuvenil gormon (K. Uilyams, 1956) kaşf qilingan.

Haşarotlar ajratadigan va ularning xulqini boşqaradigan feromonlarning topilişi etologiyaga qiziqişni kuçaytirgan. Nemis zoologi Karl fon Friş asalarilarning «raqs tili»ni kaşf etgan; inglizça Vikipediyaga köra, u 1973-yilda fiziologiya va tibbiyot böyiça Nobel mukofotiga sazovor bölgan. Entomologiya bilan Jan-Anri Fabr, yozuvçi Vladimir Nabokov va biolog Edvard Uilson kabi maşhur şaxslar ham şuğullangan.

Tibbiyot entomologiyasining rivoji bezgak qözğatuvçisini taşuvçi çivinlarni örganişdan boşlangan. ÖzME'ga köra, bu sohada rus olimlari V. N. Beklemişevning bezgak çivini haqidagi işlari va Ye. N. Pavlovskiyning haşarotlar orqali yuqadigan (transmissiv) kasalliklarning tabiiy manbalari haqidagi ta'limoti muhim örin tutgan.

ÖzME'ga köra, Örta Osiyoda, jumladan Özbekistonda entomologik tadqiqotlarni rus tabiatşunosi A. P. Fedçenko boşlab bergan: u 1868–1871-yillardagi Olay va Zarafşon ekspeditsiyalarida haşarotlarning 2000 ga yaqin namunasini töplagan. V. F. Oşanin Turkiston qöngizlari faunasiga oid asar yaratgan. 1911-yilda Toşkentda Turkiston entomologik stansiyasi taşkil etilib, keyinçalik Özbekiston ösimliklarni himoya qiliş stansiyasiga aylantirilgan. 1929-yilda ğöza zararkunandalarini örganiş stansiyasi oçilgan, 1958-yilda uning negizida Örta Osiyo ösimliklarni himoya qiliş ilmiy-tadqiqot instituti tuzilgan.

Tibbiyot va veterinariya entomologiyasi böyiça işlar bezgakni örganiş bilan boşlangan; 1920–1930-yillarda bezgak çivinlari keng tadqiq qilinib, Samarqandda Tropik kasalliklar (hozirgi Tibbiyot parazitologiyasi) instituti oçilgan. Ğöza va boşqa ekinlar, ombor, boğ va örmon zararkunandalari örganilib, ğöza tunlami kabi zararkunandalarning köpayişini oldindan aytiş usullari işlab çiqilgan.

Hozirgi tadqiqotlarda haşarotlar xilma-xilligi, noyob va yöqolib borayotgan turlarni saqlaş hamda zararkunandalarga qarşi atrof muhitga kam zarar yetkazadigan usullar — attraktantlar, feromonlar va gormonal preparatlardan foydalaniş asosiy örin tutadi. ÖzME'ga köra, respublikada bu işlar Fanlar akademiyasining Zoologiya instituti, Ösimliklarni himoya qiliş instituti, Veterinariya instituti va oliy öquv yurtlarining kafedralarida olib boriladi.