Uşr

Uşr (arabça — «öndan bir»; aşur, aşar şakllarida ham uçraydi) — musulmon mamlakatlarida daromad yoki hosilning öndan biri miqdorida undirilgan soliq. Atama dastlab umuman öndan bir uluşni bildirgan, keyinçalik esa şu hisobda olinadigan yiğim nomiga aylangan. Rusça Vikipediya uni öndalik soliq (desyatina) bilan qiyoslaydi.1

ÖzME'ga köra, uşr har yili dehqonçilik, çorvaçilik, baliqçilik va boşqa xöjalik tarmoqlari mahsulotlaridan olingan. U asosan mahsulotning özi bilan, ba'zan esa pul şaklida tölangan. Uşr tölanadigan yer-suv «mulki uşuriya» deb atalgan. Dastlabki davrlarda bu soliq sayyidlar, nufuzli ulamolar, ayrim amirlar, şuningdek, islom qöşiniga ixtiyoriy ravişda taslim bölgan hududlar aholisidan undirilgan.

Rusça Vikipediya bu atamaning bir neça ma'nosini ajratadi: musulmonlar qöliga ötgan yoki ular özlaştirgan yerlarning hosilidan olinadigan soliq; musulmon bölmagan mamlakatlardan kelgan savdogarlardan mol qiymatining öndan biri miqdorida undiriladigan boj; zakotdan taşqari olinadigan savdo yiğimlari. Unga köra, nazariy jihatdan yer hosilidan olinadigan uşr dehqonçilik mahsulotlari zakoti hisoblanadi va odatda don hamda mevadan olinadi. Arab xalifaligida sun'iy suğoriladigan yerlarda hosilning yigirmadan biri olingan. Uşr tölaş huquqi xiroj (yer soliği) örniga berilgan imtiyoz sifatida ham qaralgan.

ÖzME'ga köra, uşrning şakli mahalliy şaroitga qarab özgarib borgan va turli joylarda turliça nomlangan: Usmonli davlatida u «önli», «öntalik» va boşqa nomlar bilan, Eron va Buxoro amirligida esa «dahyak» deb yuritilgan. Örta asrlarda, qisman yangi davrda ham, soliq miqdori ba'zan dehqon daromadining öndan biridan oşib, uning yarmigaça yetgan.

Yangiça daromad soliği joriy etilgaç, uşr deyarli barça musulmon mamlakatlarida bekor qilingan. ÖzME bunga misol sifatida Jazoir (1918), Turkiya (1925) va Tunisni (1935) keltiradi. Örta Osiyoda bu soliq 20-asr boşlarigaça saqlangan. ÖzME yozilgan davrda Saudiya Arabistoni va Yaman kabi ayrim davlatlarda uşr hali amalda bölgan.