Taras Şevçenko

Taras Grigoryeviç Şevçenko (ukrainça Taras Hryhorovyç Şevçenko; 1814-yil 9-mart, Morintsi qişloği, Kiyev guberniyasi — 1861-yil 10-mart, Sankt-Peterburg) — ukrain şoiri, yozuvçisi va rassomi. Inglizça Vikipediyaga köra, uning adabiy merosi, xususan «Kobzar» şe'rlar töplami zamonaviy ukrain adabiyotining va ma'lum darajada zamonaviy ukrain adabiy tilining asosi hisoblanadi. Sanalar yangi uslubda; eski uslubda u 25-fevralda tuğilib, 26-fevralda vafot etgan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, Şevçenko krepostnoy dehqon oilasida, hozirgi Çerkassi viloyatining Zvenigorodka tumanidagi Morintsi qişloğida tuğilgan. Ota-onasidan erta ayrilib, qişloq dyakiga xizmatkorlik qilgan, çöpon bölib işlagan. ÖzME'ga köra, ön tört yoşidan pomeşçik Pavel Engelgardt xonadonida xizmat qilib, uning Vilşana, Vilno va 1831-yildan Peterburgdagi uylarida rassomlikka örgatilgan.

ÖzME'ga köra, 1836-yilda u rassom Ivan Soşenko bilan, u orqali esa Karl Bryullov, Vasiliy Grigoroviç va Vasiliy Jukovskiy kabi taniqli rassom va adiblar bilan tanişgan. 1838-yilda Bryullov çizgan Jukovskiy portreti kimoşdi savdosida sotilib, tuşgan pulga Şevçenko krepostnoylikdan ozod qilingan. Şu yili u Peterburgdagi Badiiy akademiyaga qabul qilingan.

ÖzME'ga köra, Şevçenkoning ilk balladasi 1838-yilda bosilgan, 1840-yilda esa Peterburgda «Kobzar» töplami çiqqan; ÖzME bu kitobni ukrain adabiyotida yangi davr boşlanganining belgisi deb biladi. Ilk ijodida romantik ruh ustun: balladalar, qöşiqlar va «dumalar» (öylar) yaratilgan. «Katerina» (1838) dostonida krepostnoylik zulmi qoralangan. Uning eng yirik şe'riy asari — «Gaydamaklar» dostoni 1768-yildagi ukrain dehqonlari qözğolonini tasvirlaydi; Rusça Vikipediyaga köra, u 1842-yilda naşr etilgan.

ÖzME'ga köra, 1843-yilda Ukrainaga qilgan safari çoğida u köplab rasmlar çizib, «Ukraina manzaralari» albomini e'lon qilgan. 1844-yilda Badiiy akademiyani «erkin rassom» unvoni bilan tamomlab, 1845-yilda yana Ukrainaga qaytgan va Kiyev arxeologik komissiyasi rassomi sifatida ölka böylab sayohat qilgan. 1843–1845-yillarda yozilgan «Tuş», «Kavkaz», «Dahriy» kabi dostonlar va şe'rlar «Uç yil» qölyozma töplamiga kirgan; ular ukrain şe'riyatiga siyosiy mavzularni olib kirgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Şevçenko ukrain milliy harakatiga qöşilgan va Kirill-Mefodiy jamiyati bilan aloqasi uçun hibsga olinib, Örta Osiyoga surgun qilingan. ÖzME'ga köra, 1847-yil aprelda «Uç yil» töplamidagi şe'rlari uçun qamoqqa olinib, Orsk qal'asidagi Orenburg alohida korpusiga oddiy askar qilib jönatilgan. 1848-yilda kapitan-leytenant Aleksey Butakov uni Orol dengizini tekşiriş ekspeditsiyasiga rassom sifatida taklif etgan; bu safar davomida u 350 dan ortiq akvarel portret va manzara çizgan.

ÖzME'ga köra, 1850-yilda Şevçenko yana hibsga olinib, Kaspiy dengizi böyidagi Manğişloq yarim oroliga jönatilgan. Qattiq nazoratga qaramay, u 1851-yilda geologik ekspeditsiyaga rassom sifatida jalb qilingan. Novopetrovsk qal'asida rus tilida bir neça qissa yozgan, ammo ular muallif hayotligida bosilmagan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning nasriy asarlari — töqqiz qissa, kundalik va avtobiografiya — rus tilida, şe'rlari esa ukrain tilida yozilgan. Nikolay I vafotidan keyin, 1857-yilda ozod qilingan va 1858-yildan Peterburgda yaşaşga ruxsat olgan, lekin Ukrainada qolişiga yöl qöyilmagan.

Şevçenko Ukrain tilining milliy adabiy til sifatida şakllanişida katta rol öynagan; Inglizça Vikipediyaga köra, uni ukrain va slavyan madaniyatidagi ahamiyati jihatidan Robert Börnsga qiyos qilişadi. ÖzME'ga köra, u ukrain adabiyotiga xalqning tarixiy taqdiri bilan boğliq ğoya va obrazlarni olib kirgan va undagi realistik yönalişni boyitgan.

ÖzME'ga köra, Şevçenkoning bir qator asarlari özbek tiliga tarjima qilinib, 1959–1960-yillarda ikki jildlik tanlangan asarlari naşr etilgan. Toşkentda unga haykal örnatilgan va bir köçaga uning nomi berilgan.