Iosif Stalin

Iosif Vissarionoviç Stalin (asl familiyasi Jugaşvili; 1878, Gori — 1953-yil 5-mart, Moskva) — sovet davlati va Kommunistik partiyaning rahbari, qariyb uç ön yil davomida Sovet Sotsialistlik Respublikalari Ittifoqini yakka hokimlik bilan boşqargan siyosatçi. ÖzME uni SSSRning mustabid hukmdori deb ta'riflaydi. Uning nomi jadal sanoatlaştiriş, majburiy jamoalaştiriş, ommaviy qatağonlar va Ikkinçi jahon uruşidagi ğalaba bilan birga tilga olinadi.12

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, Stalin 1878-yil 18-dekabrda Rossiya imperiyasi tarkibidagi Gruziyaning Gori şahrida kambağal oilada tuğilgan; ÖzME otasining etikdöz bölganini qayd etadi. Yoşligida Koba laqabi bilan tanilgan. Gori diniy bilim yurtini 1894-yilda tugatib, Tiflis diniy seminariyasida öqigan, ammo 1899-yilda inqilobiy faoliyati uçun u yerdan haydalgan.

ÖzME'ga köra, u 1898-yilda Gruziyadagi «Mesame-dasi» sotsial-demokratik taşkilotiga a'zo bölgan, 1903-yildan bolşeviklar safida yurgan. 1902–1913-yillar oraliğida olti marta qamoqqa olinib, surgun qilingan va tört marta qoçib ketgan. 1912-yilda Vladimir Lenin taklifi bilan partiya Markaziy Komitetiga kiritilgan; rusça Vikipediyaga köra, «Stalin» taxallusini ham aynan şu davrda uzil-kesil qabul qilgan.

1917-yilgi Oktyabr töntarişidan söng Stalin millatlar işlari böyiça xalq komissari bölgan, ÖzME'ga köra, bir vaqtda davlat nazorati xalq komissarligiga ham boşçilik qilgan. 1922-yilda partiya Markaziy Komitetining Boş kotibi etib saylangan. Lenin vafotidan (1924) keyin u partiya içidagi kuraşda partiya apparatidan va siyosiy fitnalardan foydalanib, raqiblarini birin-ketin çetlatgan va yakka hokimlikni qölga kiritgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Stalin davrida Leninning yangi iqtisodiy siyosati markazlaşgan rejali iqtisodiyot bilan almaştirilgan, beşyillik rejalar asosida qişloq xöjaligi majburan jamoalaştirilgan va sanoat jadal sur'atlarda rivojlantirilgan. Bu jarayon 1930–1933-yillardagi oğir oçarçilikka olib kelgan, undan ayniqsa Ukraina va Qozoğiston qattiq jabr körgan. 1934–1939-yillardagi «Katta terror» davrida bir milliondan ortiq kişi qamalgan, kamida 700 ming kişi otib taşlangan. ÖzME ham Stalinni ommaviy terror taşabbuskori deb ataydi.

1939-yilda SSSR Germaniya bilan hujum qilmaslik haqida şartnoma imzolagan. ÖzME bu yaqinlaşiş siyosati keyinçalik xalq boşiga tuşgan fojialarga sabab bölganini ta'kidlaydi. 1941-yilda Germaniya SSSRga bostirib kirgaç, Stalin hukumat raisi, Davlat Mudofaa Qömitasi raisi va Oliy Boş qömondon lavozimlarini egallagan. U 1943-yilda Sovet Ittifoqi Marşali, 1945-yilda generalissimus unvonini olgan. Uruş yillarida AQŞ prezidenti Franklin Ruzvelt va Buyuk Britaniya boş vaziri Uinston Çerçill bilan Gitler Germaniyasiga qarşi ittifoq tuzgan.

Uruşdan söng Şarqiy va Markaziy Yevropada SSSRga tobe hukumatlar örnatilgan. ÖzME'ga köra, Stalin «jahon sotsialistik tizimi»ning ğoyaviy ilhomçisi bölgan va bu siyosat «sovuq uruş» hamda qurollaniş poygasining kuçayişiga olib kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1949-yilda SSSR yadro qurolini sinab körgan.

ÖzME Stalinning Turkiston va Özbekistonda sovet tuzumini zöravonlik bilan örnatişdagi rolini alohida qayd etadi. 1920-yil avgustida u Buxoroga harbiy yuriş masalasida Lev Trotskiyga kuç işlatiş yölini tavsiya qilgan. Turkiston ASSR rahbarlarini qurolli qarşilik harakatiga qarşi yetarli darajada qattiq kuraşmaganlikda ayblagan. Keyinroq Akmal Ikromov, Fayzulla Xöjayev, Sulton Segizboyev kabi davlat va jamoat arboblari uning körsatmasi bilan qatağon qilingan.

Stalin «Marksizm va milliy masala» (1912), «Leninizm asoslari töğrisida» (1924), «Dialektik va tarixiy materializm töğrisida» (1938), «Marksizm va tilşunoslik masalalari» (1950) kabi asarlarida öz siyosatini nazariy jihatdan asoslaşga uringan. Tirikligidayoq uning qaraşlari mutlaqlaştirilib, şaxsi ilohiylaştirilgan.

Stalin 1953-yil 5-martda vafot etgan. Rusça Vikipediyaga köra, u Moskva yaqinidagi Kunsevodagi dala hovlisida olamdan ötgan. Jasadi Qizil maydondagi maqbarada Lenin yoniga qöyilgan. 1956-yilda partiyaning XX qurultoyida Nikita Xruşçyov şaxsga siğinişni keskin tanqid qilgan; 1961-yilda XXII qurultoy qarori bilan jasad maqbaradan çiqarilib, Kreml devori yoniga dafn etilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Stalin XX asrning eng ta'sirli şaxslaridan biri sanaladi: Rossiyada bir qism aholi uni uruşda ğalaba qozongan rahbar sifatida esa olsa, uning totalitar tuzumi millionlab odamlarning ölimiga sabab bölgan ommaviy qatağonlar va xalqlarni majburiy köçiriş uçun keng qoralanadi.