Xiva tumani
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Xiva tumani — Özbekistonning Xorazm viloyatidagi tuman. Hududi Amudaryo quyi oqimining çap sohilidagi tekislikda joylaşgan va qadimiy Xiva şahri atrofidagi voha yerlarini qamrab oladi. ÖzME'ga köra, tuman markazi Xiva şahri bölgan; özbekça Vikipediyaga köra, hozirda markaz Şomoxulum qişloği.12
Tarixi va ma'muriy tuzilişi
13Tuman 1926-yil 29-sentabrda taşkil etilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1938-yilda u Xorazm viloyati tarkibiga kirgan. ÖzME tumanda Xiva şahri va töqqiz qişloq fuqarolar yiğini — Gandimiyon, Daşyoq, Juryon, Irdimzon, Oqyop, Sayot, Çinobod, Şomoxulum va Eski Qiyot borligini qayd etadi.
Geografiyasi va tabiati
13ÖzME'ga köra, tuman şimol, şimoli-ğarb va ğarbdan Qöşköpir, şimoli-şarqdan Urganç va Xonqa, şarqdan Yangiariq tumanlari, janub va janubi-ğarbdan Turkmaniston bilan çegaradoş. Maydoni ÖzME'da 0,47 ming km², özbekça Vikipediyada esa 0,44 ming km² deb körsatiladi. Örtaça balandligi 97 m.
Iqlimi keskin kontinental, yozi issiq va quruq. Yanvarning örtaça harorati −4,5°, iyulniki 27,4°; harorat −31° gaça tuşib, 45–46° gaça kötarilişi mumkin. Tuman respublikaning eng kam yoğin yoğadigan hududlaridan biri: yiliga taxminan 100 mm. Yer osti suvlari yuza joylaşgan. Tuproqlari allyuvial, ötloqi, şörxok, taqir va qumli çöl tuproqlaridan iborat. Hududda Şörköl, Qoraköl, Ravotköl kabi köllar bor. Ekinlar Polvonyop, Ğozovot va boşqa kanallar suvi bilan suğoriladi.
ÖzME'ga köra, yovvoyi ösimliklardan qizilmiya, şöra, yulğun, jiyda, turanğil, yantoq ösadi; hayvonlardan quyon, tulki, çiyaböri, köllarda karp, laqqa va çörtanbaliq uçraydi.
Aholisi
13ÖzME 2004-yil uçun aholini 174,5 ming kişi deb körsatgan, ulardan 51,2 mingi şaharda yaşagan; aholining asosiy qismi özbeklar. Bu körsatkiçlarga Xiva şahri aholisi ham kiritilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 2021-yilda tuman aholisi 147,4 ming kişi bölgan, özbekça Vikipediya esa 2025-yil uçun 155 ming kişi raqamini keltiradi.
Xöjaligi
13ÖzME'ga köra, tumanda paxta tozalaş, sopol buyumlar, sut va ğişt zavodlari, gilam töqiş va tikuvçilik korxonalari, qöşma korxonalar faoliyat körsatgan. Qişloq xöjaligi asosan paxtaçilikka ixtisoslaşgan, ğallaçilik, boğdorçilik, polizçilik, tokçilik va pillaçilik ham rivojlangan. 2004-yilda 39 ming gektar umumiy yer maydonining 17,1 ming gektari ekin maydoni bölgan.
Tuman va ayniqsa Xiva şahri hunarmandçilik markazi sifatida maşhur. ÖzME'ga köra, bu yerda yoğoç va mis öymakorligi, kulolçilik, zargarlik, gilamçilik, ganç öymakorligi, naqqoşlik, temirçilik, misgarlik, duradgorlik kabi kasblar qadimdan rivojlangan. Xiva bozori viloyatdagi eng yirik bozorlardan biri hisoblanadi.
Madaniyati va yodgorliklari
13ÖzME'ga köra, Xiva şahrida Xorazm Ma'mun akademiyasi, Içan qal'a muzey-qöriqxonasi, qöğirçoq teatri va «Doston» kabi folklor-etnografik dastalar faoliyat körsatadi. Xiva bilan Urganç örtasida trolleybus qatnovi yölga qöyilgan. Tuman hududida Şohimardon, Şayx Mavlon bobo va Otajon töra me'moriy majmualari, Çodra hovli, Ibrohim xöja madrasasi, Qubla Tozaboğ saroyi kabi yodgorliklar saqlangan. 1931-yildan «Xiva tongi» tuman gazetasi çiqadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Xiva tumani // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3279 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAXiva tumani. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3279
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3279
Manbalar
3 ta manba- 1Özbekça Vikipediya: Xiva tumaniuz.wikipedia.org
- 2Rusça Vikipediya: Хивинский районru.wikipedia.org
- 3ÖzME, 9-jild, 109–110-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 109–110-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.