Hisor-Olay toğlari

Hisor-Olay toğlari — Örta Osiyodagi yirik toğ tizimi; rusça Vikipediyaga köra, Pomir-Olay toğ ölkasining tarkibiy qismi. U Pomirdan ğarbda, şimolda Farğona vodiysi, janubda Olay vodiysi, Afğon-Tojik botiği va Qarşi çöli oraliğida joylaşgan. Tizimning şarqiy qismi Qirğiziston, örta qismi Tojikiston, ğarbiy qismi esa Özbekiston hududiga töğri keladi. ÖzME'ga köra, tizmalar asosan kenglik böylab 900 km dan ortiq masofaga çözilgan; rusça Vikipediya uzunlikni taxminan 900 km, kengligini ğarbda 150 km gaça, şarqda 80 km gaça deb körsatadi.1

Hisor-Olay bir neça tizmadan iborat: şarqda Olay tizmasi, undan ğarbda Turkiston, Zarafşon va Hisor tizmalari, ğarbiy çekkada esa Nurota toğlari. ÖzME'ga köra, ular bir-biridan kiçik tektonik botiqlar va daryo vodiylari bilan ajralgan, har biri bir neça tarmoqqa ega. Olay tizmasi şimolda Farğona botiği, janubda Olay botiği bilan çegaralanadi va Sirdaryo hamda Amudaryo havzalari örtasida suvayirğiç vazifasini ötaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, köp tizmalarning balandligi 5000 m dan oşadi. Eng baland nuqtalar — Turkiston tizmasidagi Skalistiy çöqqisi (5621 m), Olay tizmasining eng yuqori nuqtasi (5539 m) va Zarafşon tizmasidagi Çimtarga çöqqisi (5489 m). Asosiy qirralarda alp tipidagi relyef ustun, Olay va Turkiston tizmalarining şimoliy etaklarida esa kuçli parçalangan lyoss adirlar rivojlangan. Ohaktoşli joylarda karst hodisalari uçraydi.

ÖzME'ga köra, toğlar gersin burmalanişida vujudga kelgan, hozirgi balandligiga esa keyingi (neotektonik) kötarilişlar natijasida erişgan. Tizmalar asosan paleozoyning çökindi, metamorfik va otqindi jinslaridan — slanets, qumtoş, konglomerat, ohaktoş, dolomit, granit va granodioritdan tuzilgan; ularni ajratib turgan botiqlarda yura, bör, paleogen, neogen va törtlamçi davr yotqiziqlari bor. Tektonik jihatdan butun tizim yaxlit yirik antiklinoriydir.

Rusça Vikipediyaga köra, keç paleozoy granitoidlari bilan volfram, molibden, mişyak va oltin konlari boğliq. Turkiston va Olay tizmalarining şimoliy yon bağirlarida simob-surma konlari, yura yotqiziqlarida kömir, Janubiy Farğonada neft konlari bor; Şorsu oltingugurt koni ham şu hududda.

Toğli ölka bölgani uçun iqlim balandlikka qarab özgaradi. ÖzME'ga köra, 350–450 m gaça bölgan etaklar çöl va çalaçöl iqlimiga ega: yozi uzun va issiq, qişi qisqa, yoğin kam. Taxminan 1500 m gaça daşt mintaqasi, 1500–3500 m oraliğida esa sovuqroq va namroq toğ iqlimi hukm suradi; yuqorida qor va muzliklar mintaqasi joylaşgan. Ğarbga va şimoli-ğarbga qaragan yon bağirlarda yillik yoğin 1000 mm dan oşadi. Rusça Vikipediyaga köra, şamolga qaragan yon bağirlarda yoğin 1000–2000 mm ga yetsa, panadagi yon bağirlarda ayrim joylarda 200 mm ham tuşmaydi.

Bu toğlardan boşlanadigan suvlar Sirdaryo, Amudaryo va Zarafşon havzalariga tegişli. ÖzME'ga köra, şimoliy yon bağirlardan oqadigan Isfayram, Şohimardon, Söx, Isfara, Xöjabaqirğon, Zominsuv va boşqa daryolar Sirdaryo havzasiga, janubiy yon bağirlardan boşlanuvçi Vaxş, Kofarnihon, Surxondaryo va Qaşqadaryo esa Amudaryo havzasiga quyiladi. Daryolar qor, muzlik, yomğir va yer osti suvlaridan töyinadi. Rusça Vikipediyaga köra, tizimda 3800 dan ortiq muzlik bor, ularning umumiy maydoni taxminan 2320 km²; eng kattasi — uzunligi 25 km ga yaqin Zarafşon muzligi. Iskandarköl, Marguzor (Molguzar) kabi köllar ham maşhur.

ÖzME'ga köra, etaklarda çöl, çalaçöl va daştlarga xos tuproq va ösimliklar, örta balandliklarda kulrang va jigarrang tuproqlar tarqalgan. Olay va Turkiston tizmalarining şimoliy yon bağirlarida taxminan 2000–3000 m oraliğida arçazorlar bor. 2800–3000 m dan yuqorida subalp ötloq-daştlari, 3000 m dan baland alp mintaqasi, undan yuqorida subnival mintaqa, 3600–4000 m dan boşlab esa qoya, toşloq, doimiy qor va muzliklar mintaqasi joylaşgan. Ösimliklarning tarqalişiga yon bağirning quyoşga qaragan yoki soya tomonda ekani ham sezilarli ta'sir qiladi.