Inguşiya

Inguşiya, rasmiy nomi Inguşiya Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. U Şimoliy Kavkazda, Katta Kavkaz tizmasining şimoliy yon bağrida joylaşgan. ÖzME'ga köra, maydoni 3,6 ming km², poytaxti Nazran şahri. Rusça Vikipediyaga köra esa 2000-yildan poytaxt maxsus qurilgan Magas şahriga köçirilgan. Respublika ğarbda Şimoliy Osetiya — Alaniya, şarqda Çeçeniston, janubda Gruziya bilan çegaradoş va federal ahamiyatdagi şaharlarni hisobga olmaganda Rossiyaning eng kiçik subyekti hisoblanadi.1

Rusça Vikipediyaga köra, respublika nomi inguşlarning rusça atalişidan (u Anguşt qişloği nomidan kelib çiqqan) va «yaşaydigan joy» ma'nosini beruvçi gruzinça «-eti» qöşimçasidan yasalgan. Inguşlar özlarini «galgay» deb ataydi; bu söz köpinça «minora» ma'nosidagi «gala» sözi bilan boğlanib, «minora quruvçilar» deb izohlanadi.

ÖzME'ga köra, Inguşiya — respublika, davlat boşliği — rahbar (dastlab prezident deb atalgan), qonun çiqaruvçi organi — Xalq majlisi, ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oşiradi. ÖzME yozilgan paytda respublika törtta tuman va uçta şaharga bölingan.

Hudud Kavkazning markaziy qismida, Terek, Sunja va Skalistiy tizmalari atrofida yotadi. Rusça Vikipediyaga köra, respublikaning şimoldan janubga uzunligi 144 km, ğarbdan şarqqa 72 km. Şimolda daşt relyefi, janubda esa çuqur daralar bilan ajralgan baland toğlar ustun; eng baland nuqtasi — Şan toği (4451 m). Iqlimi mö'tadil kontinental: ÖzME'ga köra, yanvarda örtaça harorat −3° dan −10° gaça, iyulda 21–23°, yiliga 1200 mm gaça yoğin tuşadi. Asosiy daryosi — Sunja, uning irmoği Assa. Toğlarda keng bargli örmonlar baland toğ ötloqlariga ulanib ketadi.

ÖzME 1999-yil uçun aholini 317 ming kişi deb körsatgan. Rusça Vikipediyaga köra, 2021-yilgi aholi röyxatiga köra respublikada 510 ming kişi yaşagan, ularning 55 foizi şaharlarda istiqomat qiladi; aholining qariyb 93 foizini inguşlar taşkil etadi, şuningdek çeçenlar va ruslar ham yaşaydi. Inguşiya Rossiyada tuğiliş darajasi eng yuqori bölgan mintaqa sifatida tilga olinadi, ammo ayrim demograflar rasmiy raqamlarni oşirib körsatilgan deb hisoblaydi. Dindorlar sunniy musulmonlardir.

ÖzME'ga köra, inguşlar haqidagi ilk ma'lumotlar 7-asrga oid. 9-asr oxiridan 13-asr boşigaça hudud Alanlar davlati tarkibida bölgan; Rusça Vikipediyaga köra, alanlar poytaxti Magas 1238-yilda möğullar tomonidan vayron qilingan. 16-asrgaça inguşlar toğlarda alohida uruğ-qabila jamoalarida yaşagan, 16–17-asrlarda Sunja va Terek vodiylariga köçib tuşgan. 1810-yilda bu yerlar Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilgan.

Sovet davrida hudud avval Toğlilar ASSR tarkibida bölgan, 1924-yilda Inguş muxtor viloyati tuzilgan, 1934-yilda u Çeçen viloyati bilan birlaştirilib, 1936-yilda Çeçen-Inguş ASSRga aylantirilgan. 1944-yilda respublika tugatilib, inguşlar bosqinçilarga yordam bergan degan asossiz ayblov bilan Örta Osiyo va Qozoğistonga zörlab köçirilgan. Muxtor respublika 1957-yilda qayta tiklangan. 1992-yilda alohida Inguşiya Respublikasi tuzilgan; Rusça Vikipediya uning taşkil topgan sanasi sifatida 4-iyunni körsatadi.

ÖzME'ga köra, iqtisodiyotda neft qazib oliş va neft kimyosi, gazni qayta işlaş, metallsozlik va oziq-ovqat sanoati muhim örin tutadi. Qişloq xöjaligi asosan Sunja vodiysida rivojlangan: makkajöxori, buğdoy, arpa, kungaboqar, kartoşka yetiştiriladi, qoramol va qöy boqiladi.

Inguş xalqi boy oğzaki ijodga ega, yozma adabiyot esa 20-asr boşlarida şakllangan. ÖzME'ga köra, inguş tilidagi ilk bosma asar — Z. Malsagovning 1923-yilda çiqqan «Öğirlangan qiz» pyesasi. Keyingi yillarda S. Çaxkiyev roman janriga asos solgan, I. Bazorkinning «Asrlar zulmatidan» epopeyasi xalqning bir asrlik hayotini aks ettirgan.