Vladimir Lenin

Vladimir Iliç Lenin (asl familiyasi Ulyanov; 1870-yil 22-aprel, Simbirsk — 1924-yil 21-yanvar, Moskva guberniyasidagi Gorki) — rus inqilobçisi, marksizm nazariyotçisi, sovet siyosiy va davlat arbobi. U Rossiya bolşeviklar partiyasining asosçisi, 1917-yilgi Oktabr töntarişining taşkilotçisi va rahbari, Xalq Komissarlari Sovetining birinçi raisi bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, Leninning tarixiy roliga beriladigan baholar keskin qarama-qarşi, biroq köplab tadqiqotçilar uni 20-asrning eng ta'sirli siyosiy arboblaridan biri deb hisoblaydi.1

Rusça Vikipediyaga köra, Vladimir Ulyanov Simbirsk (hozirgi Ulyanovsk) şahrida xalq maktablari inspektori Ilya Ulyanov oilasida tuğilgan. 1887-yilda gimnaziyani oltin medal bilan tamomlab, Qozon universitetining huquq fakultetiga kirgan. ÖzME'ga köra, u 1895-yilda Peterburgda «Işçilar sinfini ozod qiliş uçun kuraş soyuzi»ni tuzişda qatnaşgan. 1903-yilda Rossiya sotsial-demokratik işçi partiyasining ikkinçi syezdida partiya ikkiga bölinib ketgaç, bolşeviklar oqimiga boşçilik qilgan. 1907-yildan söng uzoq yillar muhojirlikda yaşagan.

ÖzME'ga köra, Lenin 1917-yil aprelda Petrogradga qaytib, sotsialistik inqilob yölini ilgari surgan va 7-noyabrda (eski uslubda 25-oktabr) Petrogradda bolşeviklar hokimiyatni egallaşiga rahbarlik qilgan. Sovetlarning Ikkinçi Butunrossiya syezdida Xalq Komissarlari Sovetining raisi bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, Oktabr inqilobidan keyin Rossiyada fuqarolar uruşi boşlangan, Lenin «qizil terror» siyosatining taşabbuskori bölgan, Kommunistik Internatsionalni tuzgan va SSSRning asosçilaridan biri sanaladi.

ÖzME'ga köra, Lenin aksilinqilob va sabotajga qarşi kuraşadigan Butunrossiya favqulodda komissiyasini (VÇK) tuziş taşabbuskori bölgan. 1918-yildan mamlakatda siyosiy terror avj olib, muxolif partiyalar a'zolari, ziyolilar va ruhoniylar qatağon qilingan.

ÖzME Leninning Turkistonga oid siyosatiga alohida e'tibor qaratadi. Unga köra, Lenin mintaqani sovetlaştiriş va unda bolşevizm ğoyalarini yoyişga katta ahamiyat bergan, Stalin bilan birga Turkiston muxtoriyatini tugatiş rejasini qöllab-quvvatlagan. Uning taşabbusi bilan Markazning nazorat organlari — Turkkomissiya (1919), Turkbyuro (1920) va partiya Markaziy Qömitasining Örta Osiyo byurosi (1922) tuzilgan. Turkiston fronti taşkil etilib, ölkaga sovet hokimiyatiga qarşi qurolli harakatni bostiriş uçun qariyb 200 ming qizil askar jönatilgan.

ÖzME'ga köra, 1920-yilda Buxoro amirligi va Xiva xonligining qizil armiya tomonidan bosib olinişi ham Leninning taşabbusi bilan amalga oşirilgan; Buxorodan olingan katta xazina Moskvaga olib ketilgan. Uning 1920-yil 13-iyundagi körsatmasi asosida yaxlit Turkiston mintaqasini milliy respublikalarga bölib taşlaş jarayoni boşlanib, 1925-yil boşida yakunlangan.

Leninning asosiy asarlari qatoriga «Rossiyada kapitalizmning taraqqiyoti» (1899), «Nima qilmoq kerak?» (1902), «Materializm va empiriokrititsizm» (1908), «Imperializm kapitalizmning oliy bosqiçi sifatida» (1916) va «Davlat va inqilob» (1917) kiradi. Rusça Vikipediyaga köra, uning ijodida materialistik falsafa, marksizm nazariyasi, kapitalizm va imperializm tanqidi, sotsialistik inqilob va sotsializm quriş masalalari asosiy örin tutadi.

ÖzME'ga köra, 1922-yilda Leninning soğliği yomonlaşgan va şu yilning dekabridan u siyosiy faoliyatda qatnaşmagan. U 1924-yil yanvarda vafot etgan, jasadi Moskvadagi Qizil maydonda qurilgan maqbaraga qöyilgan.

ÖzME qayd etişiça, sovet davrida Lenin qaraşlari mutlaq haqiqat sifatida taqdim etilib, şaxsi ilohiylaştirilgan, uning ğoyalariga şubha bildirganlar ta'qib qilingan. Ayni paytda xorijga ketgan ziyolilar va köplab siyosatçilar uning kommunizm quriş rejasini öşa davrdayoq amalga oşmaydigan xayol deb baholagan. 1980-yillar oxiri — 1990-yillar boşida Şarqiy Yevropadagi sotsialistik tuzumlarning qulaşi va SSSRning parçalanişi bilan Lenin asos solgan tizim barham topgan.