Navoiy (şahar)

Navoiy — Özbekistonning markaziy qismidagi şahar, Navoiy viloyatining ma'muriy markazi va mamlakatning yirik sanoat markazlaridan biri. Şahar 1958-yilda barpo etilgan va buyuk şoir Alişer Navoiy nomi bilan atalgan. U Zarafşon daryosi vodiysida joylaşgan, kimyo, konçilik-metallurgiya va energetika korxonalari bilan tanilgan.12

ÖzME'ga köra, Navoiy Zarafşon vodiysida, viloyatning şarqiy çekkasida, dengiz sathidan 347 metr balandlikda joylaşgan, maydoni 60 km². Rusça Vikipediyaga köra, Zarafşon daryosi şaharning şimolidan oqib ötadi, undan taxminan ön kilometr naridan Nurota toğlari boşlanadi; şahar Samarqanddan 140 km, Buxorodan qariyb 100 km uzoqlikda. ÖzME Toşkentgaça bölgan masofani 509 km deb körsatadi.

Iqlimi keskin kontinental va quruq. ÖzME ma'lumotlariga köra, yillik örtaça harorat 15 daraja atrofida, iyulning örtaça harorati 28,3 daraja, yanvarniki 0,4 daraja. Rusça Vikipediyada yozda kunduzgi harorat köpinça 45 darajadan oşişi, qişda esa qisqa sovuqlar bölib turişi qayd etiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, şahar qurilişi 1958-yilda qadimiy Karmana qişloği yaqinida konçilik-metallurgiya kombinati barpo etiliş bilan boşlangan. Şahar 1960-yillarda Leningrad me'morlari tuzgan yagona boş reja asosida qurilgan; bu loyiha mualliflari 1969-yilda SSSR Davlat mukofotiga sazovor bölgan. ÖzME ham şahar issiq iqlim va milliy an'analarni hisobga olib rejalaştirilganini, köçalari köp kökalamzor, favvora va havzalar bilan bezatilganini ta'kidlaydi.

Navoiy dastlab Buxoro viloyati tarkibida bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, Navoiy viloyati 1982-yilda tuzilib, 1988-yilda tugatilgan va 1992-yilda qayta tiklangan. Inglizça Vikipediyada aytilişiça, şahar hududi Buyuk ipak yöli öta olgan qadimiy ölkada joylaşgan, atrofida saklar, xorazmliklar va baqtriyaliklar madaniyatining izlari topilgan.

ÖzME aholi sonining tez ösganini körsatadi: 1960-yilda 20 ming, 1974-yilda 80 ming, 1995-yilda 112,7 ming, 2003-yilda 145,5 ming kişi. Rusça Vikipediyaga köra, 2024-yilda aholi 161 mingdan oşgan, ularning 88,7 foizi özbeklar. Inglizça Vikipediya 2026-yil uçun 171 496 kişi degan raqamni keltiradi.

Şaharning tez ösişiga Zarafşon daryosining yaqinligi, serhosil qişloq xöjaligi hududining markazida joylaşgani va qulay transport aloqalari sabab bölgan. ÖzME'ga köra, Navoiy Örta Osiyoning muhim elektr energetikasi va kimyo sanoati markazlaridan biriga aylangan. Rusça Vikipediyaga köra, bu yerda «Navoiyazot» kimyo kombinati, Navoiy konçilik-metallurgiya kombinati, mamlakatdagi eng yirik sement zavodi — «Qizilqumsement», maşinasozlik va elektrokimyo zavodlari hamda Navoiy issiqlik elektr stansiyasi işlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, şahar yaqinida xorijiy sarmoya uçun imtiyozli şart-şaroitlar yaratilgan Navoiy erkin industrial-iqtisodiy zonasi taşkil etilgan.

Navoiy muhim transport tugunidir: şahar orqali Uçquduq, Buxoro va Nukus tomon temir yöl ötadi. Rusça Vikipediyaga köra, şahardan 12 km ğarbda xalqaro aeroport joylaşgan.

ÖzME'ga köra, şaharda Navoiy davlat pedagogika instituti va Navoiy davlat konçilik instituti, kollejlar, akademik litsey, ölkaşunoslik muzeyi, teatr va kutubxonalar faoliyat körsatadi. 2001-yilda Alişer Navoiy tavalludining 560 yilligi munosabati bilan şaharda şoirga haykal qöyilgan.

Şahar hududidagi tarixiy yodgorliklar orasida Mir Sayyid Bahrom maqbarasi (11-asr) va Qosim Şayx xonaqosi (16-asr) bor. Inglizça Vikipediyaga köra, maqbara UNESCOning Jahon merosi röyxatiga nomzodlar qatoriga kiritilgan, xonaqo masjidi esa hozir şaharning asosiy jome masjidi vazifasini bajaradi.