Himolay

Himolay (sanskritça himalaya — «qorlar makoni») — Yer yuzidagi eng baland toğ tizimi. U Janubiy Osiyoda, şimoldagi Tibet yassitoğligi bilan janubdagi Hind-Gang tekisligi orasida yoy şaklida çözilib yotadi va Hindiston, Nepal, Xitoy, Butan hamda Pokiston hududlarini qamrab oladi. Dunyodagi eng baland çöqqi — Jomolungma (Everest) ham şu tizimda joylaşgan.12

ÖzME va inglizça Vikipediya nomni sanskritçadagi «qor» va «makon» sözlaridan keltirib çiqaradi. Rusça Vikipediyada esa boşqa fikr ham keltiriladi: unga köra, nom nepalça «himal» — «qorli toğ» sözi bilan boğliq bölib, «Himolay» ayrim nomlarga ega köplab «himal»larning umumiy atamasidir. Qadimgi yunon va rimliklar bu toğlarni Imaus deb atagan.

ÖzME'ga köra, tizimning uzunligi 2400 km dan ortiq, eni 350 km gaça, tizmalarning örtaça balandligi 6000 metr atrofida. Rusça Vikipediyada uzunlik 2900 km dan ziyod, maydon esa qariyb 650 ming km² deb beriladi. Eng baland nuqtasi Jomolungma — 8848 metr. ÖzME balandligi 8000 metrdan oşadigan 11 ta çöqqini sanaydi, rusça Vikipediya esa sayyoradagi 14 ta «sakkiz minglik»ning ön tasi Himolayda ekanini ta'kidlaydi.

Toğlar Hind-Gang tekisligidan uç poğona bölib kötariladi. Eng pastki poğona — daryo vodiylari bilan kesilgan Sivalik toğlari, ikkinçisi — Kiçik Himolay, uçinçisi — eng baland Katta (Boş) Himolay. Kiçik va Katta Himolay örtasida Katmandu va Kaşmir vodiylari kabi botiqlar joylaşgan. Ğarbda Hind, şarqda Brahmaputra daryolari tizimni çegaralab turadi. Rusça Vikipediyaga köra, ğarbiy çekkadagi çöqqi Nanga-Parbat (8126 m), şarqiy çekkadagisi Namçabarva (7782 m).

Inglizça Vikipediyaga köra, Himolay Hindiston tektonik plitasining Yevroosiyo plitasi bilan toqnaşişi natijasida kötarilgan. ÖzME uni alp burmalaniş davrida şakllangan deb körsatadi: janubiy toğoldi qismi qumtoş va konglomeratlardan, markaziy qismi esa gneys, kristall slanetslar va boşqa metamorfik jinslardan tuzilgan. ÖzME'ga köra, toğlarda mis, oltin, xromit va sapfir konlari, toğoldi bukilmasida esa neft va gaz topilgan.

Himolay Janubiy Osiyoning nam musson iqlimi bilan Markaziy Osiyoning quruq kontinental iqlimi orasidagi keskin çegara vazifasini bajaradi. Janubiy yon bağirlarga yozgi mussonlar köp yoğin keltiradi; ÖzME'ga köra, yillik yoğin ğarbda 2500 mm dan şarqda 5500 mm gaça yetadi. Şimoliy yon bağirlar esa sovuq va quruq: u yerda yillik yoğin 100 mm atrofida, sutkalik harorat farqi 45 darajagaça boradi.

Muzliklar ança katta maydonni — 33 ming km² ga yaqin hududni egallaydi. Rusça Vikipediyaga köra, eng uzun muzliklar Gangotri va Zemu bölib, ularning uzunligi 26 km ga yetadi. Janubiy Osiyoning yirik daryolari — Hind, Gang va Brahmaputra — Himolay va uning atrofidan boşlanadi.

Himolayda balandlik mintaqalari aniq ajralib turadi. ÖzME'ga köra, toğ etaklarida terayalar deb ataladigan botqoq çangalzorlar, undan yuqorida doim yaşil tropik örmonlar, keyin keng bargli, aralaş va igna bargli örmonlar, 3600 metrdan yuqorida subalp va alp ötloqlari, 5000 metrdan yuqorida esa abadiy qor va muzliklar mintaqasi joylaşgan. Pastki qismlarda fil, karkidon, yölbars, qoplon va maymunlar, şimoliy yon bağirlarda esa Himolay ayiği, yovvoyi eçki, arxar va qötos yaşaydi.

ÖzME'ga köra, yon bağirlarda 2500 metrgaça dehqonçilik qilinadi, suğoriladigan terrasalarda şoli, şimolda esa 4500 metrgaça arpa ekiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, Himolayda 53 million kişi yaşaydi, undan boşlanadigan daryolar havzasida esa 600 millionga yaqin aholi istiqomat qiladi. Köplab çöqqilar hinduizm va buddizmda muqaddas sanaladi. Himolay — xalqaro alpinizmning asosiy maskani, ayniqsa Nepal tomonida bu soha rivojlangan.