Insulin

Insulin (lotinça insula — «orolça») — odam va hayvonlarda me'da osti bezi işlab çiqaradigan oqsil tabiatli (peptid) gormon. U qondagi qand (glyukoza) miqdorini pasaytiradi va organizmdagi uglevod, yoğ hamda oqsil almaşinuvini boşqaradi. Inglizça Vikipediyaga köra, insulin tanadagi asosiy anabolik gormon hisoblanadi, ya'ni qondagi kiçik molekulalarning hujayralarda yirik molekulalarga aylanişiga yordam beradi.1

Gormon me'da osti bezidagi Langerhans orolçalarining beta-hujayralarida hosil böladi; nomi ham şu «orolçalar»dan olingan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu orolçalarni 1869-yilda berlinlik talaba Paul Langerhans tasvirlagan, «insulin» atamasini esa 1916-yilda ingliz fiziologi Edvard Şarpi-Şefer taklif qilgan. Beta-hujayralar qondagi qand miqdoriga sezgir: qand oşganda insulin ajralişi kuçayadi, kamayganda susayadi. Qöşni alfa-hujayralar ajratadigan glyukagon gormoni esa teskari ta'sir körsatadi; bu ikki gormon muvozanati qondagi qand darajasini barqaror saqlaydi.

ÖzME'ga köra, insulin molekulasi disulfid boğlar bilan özaro tutaşgan ikki polipeptid zanjirdan tuzilgan va 51 aminokislota qoldiğidan iborat. Inglizça Vikipediyaga köra, A-zanjirda 21 ta, B-zanjirda 30 ta aminokislota bor, odam insulinining molekulyar massasi 5808 dalton atrofida. Gormon tuzilişi turli hayvonlarda biroz farq qiladi; çoşqa insulini odamnikiga ayniqsa yaqin bölgani uçun uzoq vaqt davolaşda keng işlatilgan.

ÖzME tavsifiga köra, insulin jigarda glikogenning parçalanişini va yangi glyukoza hosil bölişini töxtatadi, hujayra membranalarining glyukoza ötkazuvçanligini oşiradi va şu yöl bilan qondagi glyukozaning töqimalarga ötişini ta'minlaydi. Jigar, muskul va yoğ töqimalarida hujayraga kirgan glyukoza glikogen yoki yoğ şaklida zaxiraga olinadi. Insulin yetişmasa yoki töqimalar unga sezgirligini yöqotsa, qandli diabet rivojlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, 1-tip diabetda beta-hujayralar organizmning öz immun tizimi tomonidan yemiriladi, 2-tip diabetda esa asosiy muammo töqimalarning insulinga sezgirligi pasayişidir.

1889-yilda Oskar Minkovski va Jozef fon Mering me'da osti bezi olib taşlangan itda qandli diabet rivojlanişini aniqlab, bez bilan bu kasallik orasidagi boğliqlikni ilk bor isbotlagan. ÖzME'ga köra, insulinni birinçi bölib kanadalik olimlar Frederik Banting va Çarlz Best ajratib olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ular 1921-yilda Toronto universitetida, professor Jon Makleod laboratoriyasida işlagan. 1922-yil yanvarida 14 yaşli Leonard Tompson insulin bilan davolangan birinçi bemor bölgan. 1923-yilda Banting va Makleod fiziologiya va tibbiyot böyiça Nobel mukofotiga sazovor bölgan; Banting mukofotni Best bilan, Makleod esa tozalaş usulini işlab çiqqan Jeyms Kollip bilan bölişgan. Kaşfiyot patenti Toronto universitetiga ramziy bir dollarga berilgan.

ÖzME'ga köra, insulin aminokislotalar ketma-ketligi birinçi bölib aniqlangan oqsildir; bu işni ingliz biokimyogari Frederik Senger bajargan va keyinçalik 1958-yilda kimyo böyiça Nobel mukofotini olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, gormonning uç ölçamli tuzilişini 1969-yilda Doroti Xodjkin laboratoriyasi rentgen nurlari yordamida aniqlagan. Insulin kimyoviy yöl bilan sintez qilingan va gen injeneriyasi usulida olingan ilk oqsil ham hisoblanadi: 1978-yilda işlab çiqilgan rekombinant odam insulini 1982-yildan sotuvga çiqarilgan. Bugun dunyoda işlatiladigan insulinning asosiy qismi şu usulda olinadi. Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti insulinni eng zarur dori vositalari röyxatiga kiritgan.

Insulin qandli diabetni davolaşning asosiy vositasi hisoblanadi. U oqsil bölgani uçun oşqozon-içak şiralari ta'sirida parçalanib ketadi, şu sababli ovqatdan oldin teri ostiga yoki muskul orasiga ukol qilib yuboriladi. ÖzME davrida insulin preparatlari asosan qoramol me'da osti bezidan tayyorlangan va ta'sir muddati turliça bölgan suspenziya va eritmalar şaklida çiqarilgan.