Taxtaköpir tumani

Taxtaköpir tumani — Qoraqalpoğiston Respublikasining şimoli-şarqidagi tuman. ÖzME'ga köra, uning maydoni 21,1 ming km², ma'muriy markazi — Taxtaköpir şaharçasi. Tuman Amudaryo quyi oqimidan Qizilqum çölining şimoli-ğarbiy çekkasigaça çözilgan bölib, aholisi siyrak, xöjaligi esa paxtaçilik va çorvaçilikka, ayniqsa qorakölçilikka asoslangan.1

ÖzME'ga köra, tuman 1928-yil mayda tuzilgan, 1963-yilda tugatilib Çimboy tumaniga qöşilgan va 1965-yilda yana öz nomi bilan ajratilgan. Rusça Vikipediya boşqa sanalarni keltiradi: unga köra, tuman 1930-yilda tuzilgan, 1959-yil 4-martda unga Qoraözak tumani qöşilgan, 1962-yil 24-dekabrda tugatilib, 1965-yil 29-dekabrda qayta tiklangan.

ÖzME'ga köra, tuman janubda Beruniy, janubi-şarqda Ellikqal'a, ğarbda Qoraözak, şimoli-ğarbda Möynoq tumanlari, şimoli-şarqda Qozoğiston va şarqda Navoiy viloyati bilan çegaradoş. Tarkibida Taxtaköpir şaharçasi va sakkizta ovul fuqarolari yiğini — Beltov, Janadaryo, Mulik, Otaköl, Taxtaköpir, Qoraoy, Qorateran va Qönğirotköl bor; rusça Vikipediya ham 2011-yil holatiga köra xuddi şu tarkibni körsatadi.

Tumanning relyefi asosan tekislik va Beltov qirlaridan iborat, şimoli-şarqi Qizilqum çöliga tutaşadi. ÖzME'ga köra, bu yerda Borşining toği deb ataluvçi past kötarilma, Miskin, Jalanaş, Amanda va Oqqum qumli tepaliklari, Qorataqir va Şertaktaqir tekisliklari bor. Qizilqum qöylar uçun asosiy yaylov hisoblanadi, Beltovda gips va şağal kabi quriliş xomaşyosi uçraydi.

Iqlimi keskin kontinental: yillik örtaça harorat 11°, yanvarda örtaça −6°, iyulda 27°, sovuq −35° gaça tuşib, issiq 43° gaça kötarilişi mumkin. Yillik yoğin taxminan 100 mm, asosan qiş va bahorda yoğadi. Ekinzorlar Qizketgan kanalidan çiqqan Quvonçyorma kanali va uning tarmoqlari orqali suğoriladi. ÖzME'ga köra, eng yirik köl — Qorateran (126 km²) bölib, unda baliq köpaytiriladi va sohillari dam oliş joyi sifatida foydalaniladi. Qumliklarda saksovul, selin, quyonsuyak, yantoq, turanğil va jiyda ösadi; hayvonlardan qobon, jayron, böri, tulki, çiyaböri, quşlardan tuvaloq va burgut, köllarda ğoz va ördak uçraydi.

ÖzME'ga köra, 2004-yilda tumanda 42,6 ming kişi yaşagan; aholining asosiy qismini qoraqalpoqlar va qozoqlar taşkil etadi, özbek, qirğiz, tatar, rus va boşqa millat vakillari ham bor. Aholi ziçligi juda past — 1 km² ga taxminan 2 kişi. 17 mingdan ortiq kişi şaharçada, qolgani qişloqlarda yaşaydi.

ÖzME'ga köra, tuman iqtisodiyotining asosini paxtaçilik va çorvaçilik taşkil etadi; şolikorlik, qorakölçilik, boğdorçilik, sabzavot va polizçilik ham rivojlangan. Dehqonçilik 32,7 ming gektar maydonda yuritiladi, şirkat xöjaliklarining bir qismi qorakölçilikka ixtisoslaşgan. Tumanda don mahsulotlari korxonasi, qöşma korxona, kiçik va örta xususiy firmalar faoliyat körsatadi, elektr energiyasi Taxiatoş issiqlik elektr stansiyasidan keladi. «Aydos qal'a» sanatoriysi bor, qoraqalpoq tilida «Taxtaköpir tongi» tuman gazetasi çiqadi.

Rusça Vikipediyaga köra, tuman markazidan 17 km şarqda Qurğonça qadimiy şahar xarobasi joylaşgan. U xalq rivoyatlarida doston qahramoni Qöblon nomi bilan boğlanib, «Qublandi qal'a» deb ham ataladi. Uning umumiy maydoni 18 gektarga yaqin. Yodgorlik şimol, şarq va ğarbdan ösimlik bilan mustahkamlangan qumliklar bilan örab olingan; uning atrofida Amudaryoning Orolböyi deltasidagi qurib qolgan şarqiy irmoqlarining eski özanlari — Qoraköl, Qarğabay va boşqalar çözilgan.