Paragvay

Paragvay, rasman Paragvay Respublikasi — Janubiy Amerikaning markaziy qismida joylaşgan, dengizga çiqiş yöli yöq davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Asunson.

Yevropaliklar kelişidan avval hududda guarani indeyslari yaşagan. Özbekça Vikipediyada yevropaliklar 1527-yilda, inglizça Vikipediyada 1524-yilda kelgani aytilgan. Asunson şahriga 1537-yilda ispanlar asos solgan. 17–18-asrlarda mamlakatda iyezuitlar missiyalari (reduksiyalari) faoliyat yuritgan; iyezuitlar 1767-yilda (inglizça manba) yoki 1768-yilda (rusça manba) quvib çiqarilgan.

Paragvay 1811-yilda Ispaniyadan mustaqillikka erişdi. Hokimiyat tepasida 1814-yildan 1840-yilgaça Xose Rodriges de Fransia turdi, keyinroq Karlos Antonio Lopes (1844–1862) va uning öğli Fransisko Solano Lopes boşqardi. 1844-yilda yangi konstitutsiyada qullik bekor qilindi.

1864–1870-yillardagi uruşda Paragvay Braziliya, Argentina va Urugvayga qarşi kuraşdi. Özbekça manbaga köra, mamlakat hududining yarmini Argentina va Braziliya bosib oldi; rusça manbada hududning deyarli yarmi va aholining 60–70 foizi yöqotilgani, inglizça manbada aholining yarmi va hududning 25–33 foizi yöqotilgani yoziladi. 1932–1935-yillarda Boliviya bilan Çako uruşi böldi. 1954–1989-yillarda Alfredo Stresner diktaturasi hukm surdi; 1989-yilda u ağdarilib, demokratik tuzumga ötildi.

Maydoni — taxminan 406,8 ming km². Mamlakat şimoli-ğarbda va şimolda Boliviya, şarqda va şimoli-şarqda Braziliya, janubda va janubi-ğarbda Argentina bilan çegaradoş. Paragvay daryosi hududni ikki qismga ajratadi: ğarbda rusça manbaga köra mamlakat maydonining taxminan 60 foizini taşkil etuvçi Gran-Çako hududi, şarqda aholi asosan joylaşgan unumdor tekisliklar va subtropik örmonlar bor. Iqlimi tropik, issiq; yillik yoğin ğarbda 700 mm dan şarqda 2000 mm gaça. Yirik daryolari — Parana va Paragvay. Hududning teng yarmi örmon.

Aholisining asosiy qismini metislar taşkil etadi. Rasmiy tillar — ispan va guarani. Aholi soni manbalarda turliça: 5,8 mln (2002), 6 mln va 7 mln (2025-yil bahosi).

Paragvay — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1992-yil 21-iyunda qabul qilingan. Davlat va hukumat boşliği — prezident, u 5 yil muddatga saylanadi. Rusça manbaga köra, 2023-yilgi saylovda Santyago Penya prezident etib saylangan. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — ikki palatali Milliy kongress (45 senator va 80 deputat). Ma'muriy jihatdan mamlakat departamentlarga bölinadi: özbekça manbada 19 departament va poytaxt okrugi, inglizça manbada 17 departament va poytaxt okrugi körsatilgan.

Paragvay — agrar mamlakat; rusça manbaga köra, soya yetiştiriş böyiça dunyoda 6-örinda. Qişloq xöjaligida paxta, şakarqamiş, soya, makkajöxori, buğdoy, tamaki, maniok yetiştiriladi, göşt çorvaçiligi rivojlangan. Sanoatda qişloq xöjaligi xom aşyosini qayta işlaş, şakar, sement, töqimaçilik, yoğoçsozlik muhim. Inglizça manbaga köra, Paragvay gidroenergetika eksporti böyiça yetakçilardan biri; Parana daryosidagi Itaypu töğoni dunyoda quvvati böyiça uçinçi örinda. Pul birligi — guarani. Asosiy savdo hamkorlari — Braziliya va Argentina.

Guarani madaniyati keng ta'sirga ega; guarani tilida köpçilik sözlaşadi. Adabiyotda şoira va yozuvçi Xosefina Pla (1903–1999) hamda Servantes mukofoti sohibi Augusto Roa Bastos (1917–2005) maşhur; Roa Bastosning „Inson farzandi“ romani (1960) tilga olinadi. Gitaraçi va kompozitor Agustin Pio Barrios (1885–1944) 300 dan ortiq asar yaratgan. Milliy çolğu asbobi — paragvay arfasi. Eng muhim me'moriy yodgorlik sifatida iyezuitlar missiyasi — La-Santisima-Trinidad-de-Parana xarobalari körsatiladi.