Koordinatalar

Koordinatalar (lotinça co — «birgalikda» va ordinatus — «tartiblangan», «aniqlangan») — nuqtaning töğri çiziqdagi, tekislikdagi, fazodagi yoki biror sirtdagi örnini belgilaydigan sonlar. Koordinatalar har doim muayyan koordinatalar tizimiga nisbatan aniqlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, koordinatalar tizimi geometrik masalalarni sonlar haqidagi masalalarga aylantiriş va aksinça qiliş imkonini beradi; analitik geometriya aynan şu ğoyaga asoslanadi.12

Rusça Vikipediyaga köra, koordinatalar tizimi — nuqta yoki jismning holati va harakatini sonlar yoki boşqa belgilar yordamida aniqlaş usulini amalga oşiradigan ta'riflar majmuasi. Ma'lum nuqtaning holatini belgilaydigan sonlar töplami uning koordinatalari deyiladi. Koordinatalar odatda tartiblangan bölib, ularni öz örni yoki belgisi bilan farqlaşadi: masalan, «x koordinata», «y koordinata».

Bir ölçovli eng sodda misol — son öqi: töğri çiziqda boşlanğiç nuqta tanlanadi va har bir nuqtaning koordinatasi undan işora bilan ölçangan masofa sifatida beriladi.

Eng keng tarqalgani — töğri burçakli, ya'ni Dekart koordinatalari tizimi. ÖzME'ga köra, bir nuqtadan ötuvçi özaro perpendikulyar uçta töğri çiziq fazoda koordinatalar tizimini hosil qiladi va biror M nuqtaning koordinatalari bu öqlarga tuşirilgan kesmalar — x, y, z bilan ifodalanadi. Tekislikda ikki koordinata yetarli: ulardan biri abssissa, ikkinçisi ordinata deyiladi.

Qutb koordinatalar tizimida tekislikdagi nuqta qutbdan masofa (qutb radiusi) va qutb öqi bilan hosil qilingan burçak orqali beriladi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu tizimni fazoga kengaytirişning ikki usuli bor: silindrik koordinatalar (qutb koordinatalariga balandlik qöşiladi) va sferik koordinatalar (masofa va ikki burçak).

Koordinatalar fanning köp sohalarida işlatiladi. ÖzME'ga köra, Geografiyada nuqtaning kengligi va uzunligi geografik koordinatalarni taşkil etadi. Rusça Vikipediyaga köra, bunga ma'lum sath, masalan, dengiz sathidan balandlik ham qöşiladi. Astronomiyada yoritqiçning osmon sferasidagi örni burçak kattaliklari — masalan, töğri çiqiş va oğiş orqali belgilanadi. Asosiy tekislik qanday tanlanişiga qarab gorizontal, ekvatorial, ekliptik va galaktik osmon koordinatalari tizimlari farqlanadi.

Rusça Vikipediya bir masalani yeçişda turli koordinatalar tizimidan foydalaniş mumkinligini, odatda masala eng oson yeçiladigani tanlanişini ta'kidlaydi. Koordinatalar tizimining umumlaşmasi sifatida fizikada sanoq tizimi tuşunçasi qöllanadi.