Axomaniylar davlati
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Axomaniylar davlati — qadimgi dunyoning eng yirik saltanatlaridan biri; uni fors podşolarining Axomaniylar sulolasi miloddan avvalgi VI asr örtalaridan miloddan avvalgi 330-yilgaça boşqargan. ÖzME'ga köra, davlatga Kir II asos solgan va uning mavjudlik davri miloddan avvalgi 558–330-yillar bilan belgilanadi; rusça va inglizça Vikipediyada saltanatning boşlanişi miloddan avvalgi 550-yil, ya'ni Midiya böysundirilgan yil deb olinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, eng gullagan davrida uning maydoni taxminan 5,5 million km² ga yetgan va u öz davrining eng katta imperiyasi bölgan. Saltanat «Birinçi Fors imperiyasi» nomi bilan ham ma'lum.12
Nomi va kelib çiqişi
13Sulola nomi afsonaviy asosçi Axomanişga borib taqaladi. Inglizça Vikipediyaga köra, u miloddan avvalgi VII asrda Eronning janubi-ğarbidagi Anşan ölkasini boşqargan kiçik hukmdor bölgan. Forslar Eron yassitoğligiga taxminan miloddan avvalgi 1000-yillar atrofida kelib, Pars (Fors) viloyatiga örnaşgan köçmançi çorvador qabilalar edi. Davlatning öz nomi qadimgi fors tilida «Xşaça», ya'ni «Podşolik» bölgan.
Bosqinlar va kengayiş
13ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 558-yilda Kir II fors qabilalari ittifoqiga boşçi bölgan va 553-yilda Midiya hukmronligiga qarşi qözğolon kötargan. Uç yildan söng forslar ğalaba qozonib, Midiyani va uning tarkibidagi yerlarni egallagan. Söngra Lidiya va Kiçik Osiyodagi yunon şaharlari (miloddan avvalgi 546-yil), Bobil (538-yil), Misr (525-yil), Egey dengizidagi orollar, Frakiya, Makedoniya va Hindistonning şimoli-ğarbiy qismi böysundirilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Kir II miloddan avvalgi 530-yilda massagetlar bilan jangda halok bölgan.
Inglizça Vikipediyaga köra, saltanat ğarbda Bolqon va Kirenaikadan şarqda Hind daryosi vodiysigaça çözilgan, Anatoliya, Mesopotamiya, Levant, Janubiy Kavkaz va Örta Osiyoning katta qismini qamragan. Biroq miloddan avvalgi 513-yilda skiflarga qarşi yüriş va miloddan avvalgi 492–479-yillardagi Yunonistonga yürişlar muvaffaqiyatsiz tugagan.
Davlat boşqaruvi
13ÖzME'ga köra, saltanatning murakkab ma'muriy tizimi Doro I davrida şakllangan. U davlatni 20 ta harbiy-ma'muriy okrug — satrapiyaga bölgan, ularning tepasida podşo tayinlagan satraplar turgan va ular markazga katta miqdorda pul va natura soliqlari tölagan. Doro I yagona oltin tanga — 8,4 gramm oğirlikdagi doriqni joriy qilgan, kumuş sikl esa mayda pul sifatida yurgan.
Inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy tarixçilar Axomaniylar davlatini markazlaşgan boşqaruvi, köp madaniyatli siyosati va diniy bağrikengligi, ayniqsa Kir davridagi bağrikenglik uçun alohida qayd etadi. Saltanatda «Şoh yöli» kabi yirik yöllar qurilgan, uyuşgan poçta xizmati, professional qöşin va dengiz floti bölgan. ÖzME'ga köra, fors ma'muriyati bosib olingan yerlarda mahalliy qonunlar, urf-odatlar, dinlar, pul va ölçov tizimlari hamda tillarni saqlab qolgan, ba'zi şaharlarga muxtoriyat bergan, ibodatxonalarni soliqdan ozod qilgan. Rasmiy idora tili oromiy tili bölgan, Eronda qadimgi fors va elam tillari ham qöllangan. Poytaxt vazifasini Persepol bilan birga Bobil, Suza va Ekbatana ham bajargan.
Jamiyati va madaniyati
13ÖzME'ga köra, saltanat etnik tarkibi va ijtimoiy tuzumi jihatidan juda xilma-xil bölgan: unga xöjaligi rivojlangan Bobil, Finikiya, Misr va Kiçik Osiyo bilan bir qatorda uruğçilik tuzumidan endi çiqayotgan köçmançi qabilalar ham kirgan. Forslarning özi imtiyozli mavqeda bölib, soliq va majburiy işlardan ozod qilingan, eng muhim harbiy va fuqarolik lavozimlarini fors zodagonlari egallagan. Axomaniylar san'ati Eron an'analarini Yunoniston, Ossuriya, Misr va boşqa ölkalar an'analari bilan uyğunlaştirgan. Rusça Vikipediyaga köra, saltanat tarixining eng muhim manbalaridan biri Doro I ning Behistun bitigidir.
Inqirozi va qulaşi
13ÖzME'ga köra, saltanat asosan harbiy kuçga tayangan va mustahkam iqtisodiy birlikka ega bölmagan. Miloddan avvalgi 522-yilda Midiyada Gaumata qözğoloni va Marğiyona qözğoloni, 500–493-yillarda kiçik osiyolik yunonlar qözğoloni, 405-yilda Misr qözğoloni kötarilgan. V asr oxiridan satraplar bir-biri bilan, ba'zan podşoning özi bilan ham uruşgan; yunon-fors uruşlari esa qöşinning jangovarligini susaytirgan. Miloddan avvalgi 336-yilda boşlangan Makedoniya yürişi natijasida Iskandar Zulqarnayn (Aleksandr Makedonskiy) qöşini miloddan avvalgi 330-yilda saltanatni butunlay egallagan. ÖzME Turon xalqlarining axomaniylarga qarşi kuraşi, xususan, Tömaris va Şiroq nomlari hamda Marğiyona qözğoloni bilan boğliq voqealarni alohida maqolalarda yoritadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Axomaniylar davlati // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3480 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAxomaniylar davlati. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3480
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3480
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Держава Ахеменидовru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Açaemenid Empireen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 818–819-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 818–819-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.