Şimoliy Amerika Kordilyera toğlari

Şimoliy Amerika Kordilyera toğlari — Amerika qit'alarining Tinç okean sohili böylab çözilgan ulkan Kordilyera toğ tizimining Şimoliy Amerikadagi qismi. Inglizça Vikipediyaga köra, u Ğarbiy Kordilyera yoki Tinç okean Kordilyerasi deb ham ataladi va Kanadaning ğarbi va şimoli-ğarbi, Amerika Qöşma Ştatlarining ğarbi hamda Meksika hududidagi toğ tizmalari, toğlararo botiqlar va platolarni qamrab oladi.1

ÖzME'ga köra, tizimning uzunligi 9000 km, eni Kanadada 800 km dan AQŞda 1600 km gaça boradi. U turli yoşdagi va turli jinslardan tuzilgan geologik strukturalardan iborat: Kolorado platosi va Qoyali toğlarda qattiq tokembriy massivlari, Yukon va Makenzi toğlarida paleozoyning çökindi va metamorfik jinslari, Syerra-Nevadada mezozoy batolitlari, ğarbiy tizmalarda esa vulkanik jinslar ustunlik qiladi. Rangli metallar, simob, oltin, neft va toşkömir konlari bor.

Inglizça Vikipediyaga köra, toğ tizmalari asosan şimoldan janubga yönalgan uç mintaqa — ğarbda Tinç okean qirğoqböyi tizmalari, örtada Syerra-Nevadani öz içiga olgan Nevada mintaqasi, şarqda Qoyali toğlarni qamragan Laramiy mintaqasi böylab joylaşgan. Bu mintaqalar litosfera plitalarining özaro ta'siri natijasida hosil bölgan; masalan, Laramiy orogenezi taxminan 80 million yil avval, keç bör davrida Qoyali toğlarning markaziy qismi relyefini tubdan özgartirgan.

ÖzME tizimni uç böylama mintaqaga ajratadi. Şarqiy, yoki Qoyali toğlar mintaqasi Bruks, Makenzi, Şarqiy Syerra-Madre va Qoyali toğlarning baland tizmalaridan iborat bölib, Tinç okean havzasini Meksika qöltiği va Şimoliy Muz okeani havzalaridan ajratib turadi; bu mintaqaning eng baland nuqtasi — Elbert çöqqisi (4399 m). Ğarbiy, yoki Tinç okean mintaqasiga Alyaska tizmasi, Aleut, Qirğoqböyi va Kaskad toğlari, Syerra-Nevada, Ğarbiy va Janubiy Syerra-Madre hamda Köndalang vulkanli Syerra kiradi. Bu yerda materikning eng baland çöqqisi — MakKinli toği (6193 m), şuningdek Orisaba (5700 m) va Popokatepetl (5452 m) vulkanlari joylaşgan. Içki mintaqani Yukon, Freyzer, Kolumbiya platolari, Katta Havza, Kolorado platosi va Meksika toğligi taşkil etadi; ular çuqur tektonik botiqlar bilan ajralgan.

Tizim şimolda arktika va subarktika, örta qismida mö'tadil, janubda subtropik va tropik mintaqalarni kesib ötadi. ÖzME'ga köra, Tinç okeanga qaragan yon bağirlarda yumşoq okean iqlimi, içkarida kontinental iqlim hukmron. Alyaska tizmalarida yillik yoğin 3000–4000 mm ga yetsa, Moxave çölida 50 mm atrofida. Muzliklarning umumiy maydoni 67 ming km², ular asosan Alyaska va Kanada ğarbida. Yukon, Makenzi, Missuri, Kolumbiya, Kolorado va Rio-Grande kabi yirik daryolar şu toğlardan boşlanadi.

Landşaftlar balandlik böyiça aniq mintaqalarga bölinadi. Şimoliy tizmalar yon bağirlarini igna bargli örmonlar qoplagan, içki yassitoğliklarning janubida quruq daşt va çöllar tarqalgan, Meksika toğligini örab turgan toğlarning taşqi yon bağirlarida esa doimiy yaşil tropik örmonlar ösadi. ÖzME'ga köra, tundrada şimol buğusi va qutb tulkisi, örmonlarda karibu, grizli ayiği, böri va toğ qöyi, çöllarda kemiruvçi va sudraluvçilar, tropik örmonlarda yaguar, tapir va puma yaşaydi.