Namozgohtepa

Namozgohtepa (Namozga-Depe) — Janubiy Turkmanistonda, Kopetdoğ etaklarida joylaşgan eneolit va jez davriga oid yirik manzilgoh xarobasi. ÖzME'ga köra, yodgorlik 70 gektar maydonni egallaydi. Rusça Vikipediyaga köra, u Aşxoboddan taxminan 80 km uzoqlikda, Eron çegarasi yaqinida joylaşgan va Markaziy Osiyodagi ilk dehqonçilikdan guvohlik beruvçi eng qadimiy obidalardan biri hisoblanadi. Inglizça Vikipediya uni Tajan daryosi deltasi yaqinida, Aşxoboddan taxminan 100 km şarqda deb körsatadi.12

ÖzME'ga köra, 1949–1952-yillarda professor B. A. Kuftin boşçiligidagi arxeologlar bu yerda qazişmalar olib borib, Örta Osiyoning eneolit va jez davrlari uçun davriy tizim işlab çiqqan. 1950-yillarning örtalaridan yodgorlikni V. M. Masson boşçiligidagi guruh keng kölamda örgangan; Inglizça Vikipediya tadqiqotçilar qatorida V. I. Sarianidi va I. N. Xlopinni ham tilga oladi. Madaniy qatlamning qalinligi ayrim joylarda 34 m ga yetadi va u olti bosqiçga — Namozga I–VI ga ajratilgan. Bu bosqiçlar keyinçalik butun mintaqaning jez davri xronologiyasi uçun asos bölib xizmat qilgan.

Dastlabki uç bosqiç eneolit davriga töğri keladi; Inglizça Vikipediyadagi jadvalga köra, ular taxminan miloddan avvalgi 4800–3000-yillarni qamraydi. ÖzME'ga köra, Namozga I davrida odamlar xom ğiştdan qurilgan bir xonali uylarda yaşagan. Namozga II davrida köp xonali uylar paydo bölgan, qişloqlar atrofida mudofaa devorlari qad kötargan, uylar orasida dumaloq otaşgohlar qurilgan. Namozga III davriga kelib manzilgoh kengaygan, uy majmualari yonida hovlilar, ularni birlaştiruvçi tor köçalar va markaziy maydon şakllangan.

Bu davr mehnat qurollari toş, suyak va qisman misdan yasalgan, sopol idişlar hali qölda işlangan. Namozga I idişlari qora rangli geometrik naqş bilan, Namozga II idişlari esa köp rangli naqşlar bilan bezatilgan; Namozga III da murakkab «gilam gulli» naqşlar va hayvon hamda quş tasvirlari keng tarqalgan. Xöjalik asosini suğorma dehqonçilik va uy hayvonlarini boqiş taşkil etgan; Namozga II dan boşlab sun'iy suv havzalari qurila boşlagan.

Namozga IV bosqiçi ilk jez davrining boşlanişini bildiradi. ÖzME'ga köra, şu bosqiçning oxirida kulolçilik çarxi kaşf etilib, sopol işlab çiqarişi tubdan özgargan, monumental binolar qurila boşlagan va mintaqa madaniyati Qadimgi Şarq sivilizatsiyalariga yaqinlaşgan. Namozga V bosqiçi jez davrining gullagan pallasi bölib, bu davrda haqiqiy ilk şahar şakllangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Namozga V (taxminan miloddan avvalgi 2500–2200-yillar) davrida manzilgoh mintaqaning işlab çiqariş va, ehtimol, boşqaruv markaziga aylangan, Oltindepa esa ikkinçi darajali markaz bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi III ming yillikda Namozga va Oltindepada 5 mingdan 10 minggaça odam yaşagan, aholi Sarazm, Eron, Afğoniston va Hind vodiysi sivilizatsiyasi bilan aloqada bölgan.

Namozga VI bosqiçida sönggi davr qatlamlari kam uçraydi. ÖzME buni şahar hayotining yangi hududlarga — Murğob vohasi va Baqtriyaga köçişi bilan izohlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 1600-yillar atrofida manzilgoh keskin qisqargan va keyinçalik bu yerga kelgan çorvador qabilalar ta'siri kuçaygan.