San Marino

San Marino, rasmiy nomi San-Marino Respublikasi, Janubiy Yevropadagi kiçik davlat bölib, butunlay Italiya hududi bilan öralgan. Poytaxti — San-Marino şahri. U eng qadimgi respublikalardan biri hisoblanadi.

Ananaga köra, davlatga 301-yil 3-sentyabrda nasroniy toş ustasi Marinus asos solgan. U imperator Diokletian quvğinidan qoçib, Monte-Titano toğiga panoh topgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada bu rivoyatlar asrlar ötib yozib olingani, ularda ertak va mojizalar aralaş ekani, ammo ayrim haqiqat donalari ham bölişi mumkinligi aytiladi. Monastir jamoasining eng qadimgi tarixiy dalili V yoki 6-asrga oid.

1320-yilda Chiesanuova jamoasi davlatga qöşildi. 1463-yilda Faetano, Fiorentino, Montegiardino va Serravalle qöşilgaç, mamlakat çegaralari özgarmagan. 1503-yilda Çezare Borja respublikani olti oyga egallagan, keyin mustaqillik tiklangan. 1739-yilda Ravenna legati kardinal Alberoni respublikani bosib oldi; mustaqillik 1740-yil 5-fevralda tiklandi.

1862-yilda San Marino va Italiya qirolligi döstlik töğrisida konventsiya imzoladi. 1877-yilda yangi poçta kelişuvi tufayli öz poçta markalarini çiqara boşladi. Ikkala jahon uruşida ham betaraflikni saqlagan. 1944-yil 26-iyunda ittifoqçilar aviatsiyasi notöğri ma'lumot asosida mamlakatni bombardimon qildi; 1944-yil sentyabrda u qisqa muddat nemis qöşinlari tomonidan bosib olindi. San Marino 1988-yilda Yevropa Kengaşiga, 1992-yilda BMTga a'zo böldi.

Manbalarda zid ma'lumotlar bor: özbekça Vikipediyada 1253-yildan beri davlat tuzumi özgarmagani aytiladi; rus tilidagi Vikipediyada 1600-yil 8-oktyabrda konstitutsiya qabul qilingani qayd etilgan.

Mamlakat Apennin toğlarining şimoli-şarqiy yonbağirlarida, Titano toği yonbağrida joylaşgan. Maydoni taxminan 61 km² (rus Vikipediyasida 60,57 km²). Yer yuzidagi eng kiçik davlatlardan biri. Dengiz qirğoğidan taxminan 10 km uzoqda. Ingliz Vikipediyasiga köra, Titano çöqqisi dengiz sathidan 749 m balandlikda, rus Vikipediyasida esa 738 m deyiladi. Eng past nuqta — Ausa daryosi (55 m). Muhim köllar yöq; kiçik daryolar yozda qurib qoladi.

Iqlim haqida manbalar turliça: özbekça Vikipediyada örta yer dengiz iqlimi, boşqa manbalarda subtropik iqlim deyiladi. Qişda qor yoğadi.

San Marino — parlamentli respublika. Davlat boşliqlari — ikki kapitan-regent; ularni Katta Boş kengaş olti oyga saylaydi (1-apreldan 1-oktyabrgaça va 1-oktyabrdan 1-apreldan). Katta Boş kengaş 60 deputatdan iborat bölib, 5 yilga saylanadi. Mamlakat 9 ta „qal'a“ (castello)ga bölingan: Akkvaviva, Borgo-Maddjore, Dommanyano, Kyezanuova, Montedjardino, San-Marino, Serravalle, Faetano, Fiorentino.

Iqtisodiyot turizm, poçta markalari, tangalar va esdalik sovğalar çiqarişga tayanadi; ingliz Vikipediyasida moliya, sanoat, xizmatlar va savdo ham sanab ötilgan. Rasmiy pul birligi — yevro. Asosiy eksport mahsulotlari: vino, çinni, şişa buyumlar va esdaliklar. Mahalliy hunarmandçilik rivojlangan.

Rasmiy til — italyan tili; mahalliy til — romanyol şevasi. Tarixiy markaz va Monte-Titano 2008-yil iyulidan YuNESKO Butunjahon merosi röyxatida. Şahar 16-asrda qurilgan qörğon devorlari bilan öralgan. Taniqli yodgorliklar orasida 14–15-asr çerkovlari, 16-asr kaputsinlar monastiri va 19-asrda qurilgan hukumat saroyi bor. 1985-yildan universitet faoliyat yuritadi. Aholining aksariyati rim-katolik çerkoviga mansub.