Tayvan

Tayvan (tarixiy nomi Formoza) — Tinç okeandagi orol, Osiyo materigining janubi-şarqiy sohili yaqinida joylaşgan. U Xitoyning materik qismidan Tayvan böğozi orqali ajralib turadi. Rusça Vikipediyaga köra, orol materik qirğoğidan 150 km uzoqlikda, uning maydoni 35 834 km² (ÖzME'da yaxlitlab 36 ming km² deb berilgan); orolni Şimoliy tropik kesib ötadi. Tayvan va atrofidagi kiçik orollar Xitoy Respublikasi tomonidan boşqariladi, şuning uçun bu davlat köpinça qisqaça «Tayvan» deb ham ataladi. Xitoy Xalq Respublikasi esa orolni öz hududining bir qismi deb hisoblaydi.12

Rusça Vikipediyaga köra, «Formoza» nomi portugalça «gözal» sözidan olingan va uni orolga XVI asr oxirida portugal dengizçilari bergan. «Tayvan» nomining kelib çiqişi haqida ikki taxmin bor: birinçisiga köra, u gollandlar ilk qal'asi yaqinidagi mahalliy aholi manzilgohining nomidan kelib çiqqan; ikkinçisiga köra, xitoyça «tay» — supa, baland tekis joy va «van» — qöltiq sözlaridan tuzilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, orol şimoldan janubga 394 km ga çözilgan, kengligi 140 km atrofida, qirğoq çizigining uzunligi 1566 km. Şarqiy sohillari tik va qoyali, ğarbiy sohili esa past tekislik bölib, aholining asosiy qismi şu yerda yaşaydi. Orol böylab örmonli Tayvan toğlari çözilgan, ularning eng baland nuqtasi — Yuyşan toği (3952 m). Şimolda söngan vulqonlar guruhi bor. ÖzME'ga köra, orolda kuçli zilzilalar tez-tez bölib turadi; rusça Vikipediya 1999-yil sentyabrda orol markazida yuz bergan zilzilada 2 mingdan ortiq kişi halok bölganini qayd etadi.

Iqlimi şimolda subtropik, janubda tropik mussonli. Tekisliklarda yiliga 1500–2500 mm, toğlarda 5000 mm dan ortiq yoğin yoğadi; yozning oxiri va kuz boşida tayfunlar köp böladi. Orolning yarmidan ortiği örmon va butazor bilan qoplangan. Rusça Vikipediyaga köra, bu yerda 3000 dan ortiq ösimlik turi ösadi, ularning yarmiga yaqini endemik. Taxminan 3300 m dan baland joylarda örmonlar örnini butazorlar va baland toğ ötloqlari egallaydi. Daryolar qisqa va tez oqar, eng uzuni — Çjoşuyçi (186 km).

ÖzME'ga köra, foydali qazilmalardan neft, tabiiy gaz va kömir qazib olinadi. Tekisliklarda şoli, çoy, batat, şakarqamiş va ananas yetiştiriladi; rusça Vikipediyaga köra, haydaladigan yerlar orol maydonining 24 foizini egallaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, orolning tub aholisi avstronez tillarida sözlaşadigan xalqlardir, bugungi kunda ular aholining ozçiligini taşkil qiladi. ÖzME'ga köra, orol haqidagi dastlabki ma'lumotlar I–II asrlardagi xitoy manbalarida uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, 1624-yilda Gollandiya Ost-Indiya kompaniyasi orolda Zelandiya qal'asini qurgan; 1661–1662-yillarda Min sulolasi tarafdori Koxinga (Çjen Çengun) gollandlarni quvib çiqargan. 1683-yilda orolni Sin sulolasi egallagan, 1895-yilda esa Yaponiya bilan uruşdagi mağlubiyatdan söng u Yaponiyaga berilgan.

ÖzME'ga köra, ikkinçi jahon uruşidan keyin, 1945-yilda orol Xitoyga qaytarilgan. 1949-yilda fuqarolar uruşida yengilgan Gomindan partiyasi hukumati Tayvanga köçib ötgan. Rusça Vikipediyaga köra, materikdan orolga jami 2 millionga yaqin kişi köçib kelgan. Öşandan buyon orol ikki Xitoy hukumati örtasidagi munozara obyekti bölib qolmoqda.

ÖzME'ga köra, ikkinçi jahon uruşidan keyin Tayvan iqtisodiy ösiş sur'ati va eksport hajmi böyiça dunyodagi yetakçilar qatoriga çiqqan va Koreya Respublikasi, Singapur hamda Gonkong bilan birga Şarqiy Osiyoning «tört kiçik ajdari» deb atalgan yangi industrial mamlakatlar guruhiga kirgan. Kompyuter, elektronika, kiyim-keçak va poyabzal işlab çiqariş böyiça jahon xöjaligida muhim örin tutadi.