Singapur

Singapur (rasmiy nomi — Singapur Respublikasi) — Janubiy Şarqiy Osiyodagi davlat. U Singapur oroli, unga tutaş mayda orollar va Malakka yarim orolining janubiy çekkasida joylaşgan.

14-asrga oid Xitoy va Yava yilnomalarida orol Tumasik nomi bilan tilga olingan. Ingliz tilidagi Vikipediyada Tumasik nomi 1365-yilda yozilgan yava maqtov asari «Nagarakretagama»da uçraşi aytiladi. «Singapur» nomi sanskritça «şer şahri» (siṃhapura) sözidan olingan. Malay yilnomalariga köra, 1299-yilda orolda Singapura qirolligi asos solingan, biroq bu ma'lumotning tarixiy asosliligi ilmiy munozaralarga sabab böladi. Keyinçalik orol nominal ravişda Joxor sultonligi tarkibida bölgan.

1819-yil 28-yanvarda Britaniya amaldori Stamford Raffls orolga keldi va 6-fevralda Joxor sultoni bilan şartnoma imzolandi; şu bilan Singapurning zamonaviy davri boşlandi. 1860-yilga kelib aholi 80 000 dan oşdi, ularning aksariyatini xitoylar taşkil etgan. Orol Streyts-Setlments tarkibiga kirgan; ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1867-yilda bu hudud Britaniyaning bevosita boşqaruviga ötgan. Ikkinçi jahon uruşida Singapurni Yaponiya egallagan: 1942-yil 15-fevralda Britaniya qöşinlari taslim bölgan.

1959-yilda Singapur özini özi boşqariş huquqini oldi, 1963-yilda Malayziya Federatsiyasi tarkibiga kirdi. Ğoyaviy kelişmovçiliklar tufayli 1965-yil 9-avgustda federatsiyadan ajralib, mustaqil respublika böldi. Bu sana — Milliy kun. Mustaqillik davrida mamlakat oziq-ovqat va çuçuk suv yetişmasligi, mineral resurslar yöqligi, işsizlik kabi muammolarga duç keldi. Hukumat xorijiy sarmoyalarni jalb qiliş siyosatini yuritdi.

Özbekiston Singapur suverenitetini 1992-yil 2-yanvarda tan olgan, diplomatik munosabatlar 1997-yil 8-aprelda örnatilgan.

Singapur oroli Joxor böğozi orqali Malakka yarim orolidan, Singapur böğozi orqali Indoneziya orollaridan ajralgan. Iqlimi ekvatorial, mussonli. Içimlik suvi yetişmaydi, u Malayziyadan keltiriladi. Aholining köpçiligi xitoylar (76%), qolganlari malayyalar (14%) va Hindiston yarimorolidan kelganlar (7%). Rasmiy tillar — xitoy, ingliz, malay va tamil tillari.

Maydoni haqida manbalar zid: özbekça Vikipediyada 640 km², rusça Vikipediyada 745,1 km² (tuproq taşlaş dasturi tufayli asta-sekin kengayib borişi bilan birga). Aholisi özbekça Vikipediyaga köra 5,637 million kişi (2022). Eng baland nuqta haqida ham ma'lumotlar farq qiladi: özbekça Vikipediyada relyef balandligi 176 m gaça, rusça Vikipediyada Bukit-Timax tepaligi (163,3 m) körsatilgan.

Singapur — parlament respublikasi, Hamdöstlik a'zosi. Davlat boşliği — prezident; özbekça Vikipediyaga köra, u umumxalq ovoz berişi bilan 6 yilga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni parlament, ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Huquq tizimi umumiy huquqqa asoslanadi. Singapur ASEAN asosçilaridan biri, BMT va JST a'zosi. Inglizça Vikipediyada mamlakat rasman köppartiyaviy bölsa-da, amalda 1959-yildan beri Xalq harakati partiyasi ustunlik qilişi ta'kidlanadi.

Singapur Janubiy Şarqiy Osiyoda iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan davlatlardan biri. Özbekça Vikipediyaga köra, YaIMda sanoat uluşi 28%, qişloq xöjaligi uluşi 0,2%. Yetakçi tarmoqlar — aniq maşinasozlik, elektronika, elektrotexnika, neftni qayta işlaş, kemasozlik. Ingliz va rus Vikipediyasida Singapur «Tört Osiyo yölbarsi»dan biri, yirik aviatsiya, moliya va dengiz transporti markazi sifatida tilga olinadi.

Singapur köp madaniyatli mamlakat; köp irqlilik konstitutsiyada mustahkamlangan. Aholi buddaviylik, konfutsiylik, islom, hinduiylik va xristianlikka e'tiqod qiladi. Ingliz tili umumiy muloqot tili. Gazetalar malay, ingliz va xitoy tillarida naşr etiladi; Singapur radiosi 1936-yildan, televideniyesi 1963-yildan mavjud.