Koreya Respublikasi

Koreya Respublikasi, norasmiy nomi Janubiy Koreya, Şarqiy Osiyoda, Koreys yarimorolining janubiy qismida joylaşgan davlat. Şimoldan Koreya Xalq Demokratik Respublikasi bilan çegaradoş, poytaxti — Seul. Aholisi 2025-yilda taxminan 51,6 million kişi (uz.wikipedia.org).

Arxeologik topilmalarga köra, Koreya yarimorolida odamlar quyi paleolit davridayoq yaşagan. Koreya mifologiyasiga köra, tarix eramizdan avvalgi 2333-yilda afsonaviy Tangun tomonidan Köçösonning asos solinişi bilan boşlanadi. Keyinçalik yarimorolda Koguryo, Pekçe va Silla qirolliklari şakllandi. Silla yarimorolni birlaştirdi; bu birlaşuv sanasi uz.wikipedia.org materialida 668-yil (boşqa joyida 667-yil), en.wikipedia.org materialida esa 676-yil deb körsatilgan.

Koryo davlatiga 918-yilda asos solingan, 936-yilda butun yarimorol birlaştirilgan; „Koreya“ nomi şu davlat nomidan kelib çiqqan. 13-asrda möğullar bosqinlari boşlandi va Koryo ularga böysunişga majbur böldi. 1392-yilda Li Son Ge Çöson davlatiga asos soldi. 15-asrda qirol Sejong davrida hangul alifbosi yaratilgan.

19-asr oxirida Xitoy–Yaponiya uruşi (1894–95) bölib ötdi va Koreya amalda Yaponiya protektoratiga tuşdi. 1910-yilda Yaponiya Koreyani töliq egalladi. 1945-yilda Yaponiya mağlub bölgaç, Koreyaning şimoliy qismini SSSR, janubiy qismini AQSh egalladi va ular yarimorolni 38-parallel böylab bölişdi.

Koreya Respublikasiga 1948-yil 15-avgustda asos solingan, şu yilning 9-sentabrida şimolda KXDR e'lon qilingan. 1950–53-yillardagi Koreya uruşi bölinişni mustahkamladi. Mamlakat tarixida demokratik va avtoritar boşqaruv davrlari almaşgan, respublikalar tartib raqami bilan atalgan. 1987-yilda demokratik saylovlar ötkazildi, 1988-yilda Seulda Olimpiada öyinlari bölib ötdi. 1997-yilda iqtisodiy inqiroz yuz berdi. 2008-yilda Li Myon Bak prezident etib saylandi.

Mamlakat Koreys yarimorolining janubiy qismida joylaşgan. Yarimorol Osiyo materikidan taxminan 1100 km çözilgan (ru.wikipedia.org). Ğarbdan Sariq dengiz, şarqdan Yapon dengizi, janubdan Koreya böğozi va Şarqiy Xitoy dengizi örab turadi. Qirğoq böylab taxminan 3000 ta orol bor; eng yiriği — Çejudo. Hududning asosiy qismi toğli; ru.wikipedia.org ma'lumotiga köra, tekisliklar maydonning 30 foizini egallaydi. Eng baland nuqta — Çejudo orolidagi Xallasan vulqoni (1947 m).

Maydon haqidagi ma'lumotlar bir-biriga mos kelmaydi: uz.wikipedia.org kiriş qismida 100 210 km², ru.wikipedia.org da 100 449 km² (boşqa joyida 99 720 km²) körsatilgan. Iqlimi asosan mö'tadil musson iqlimi, janubiy qirğoq va Çejudo orolida subtropik musson iqlimi. Yozi issiq va nam, qişi nisbatan quyoşli va quruq.

Koreya Respublikasi — unitar prezidentlik respublikasi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat bir palatali Milliy assambleyaga (300 örin) tegişli; 246 deputat bir mandatli okruglarda, 54 nafari partiya röyxatlari böyiça saylanadi. Hozirgi Oltinçi respublika 1987-yildagi demokratik özgarişlardan keyin şakllangan (en.wikipedia.org). ru.wikipedia.org ma'lumotiga köra, 2025-yil 4-iyundan prezident — Li Çje Myon. 2024-yil 3-dekabrda prezident Yun Sok Yol harbiy holat e'lon qilgan, parlament uni bekor qilgan. Mamlakat 16 ma'muriy-hududiy birlikka bölinadi.

Iqtisodiyot yuqori texnologiyalarga va rivojlangan infratuzilmaga tayanadi. Samsung, LG, Hyundai-Kia kabi kompaniyalar elektronika, avtomobil, kema va robotlar işlab çiqaradi. Janubiy Koreya „Tört Osiyo barsi“dan biri hisoblanadi. en.wikipedia.org ma'lumotiga köra, iqtisodiyoti nominal YaIM böyiça dunyoda 14-örinda, eksport böyiça töqqizinçi örinda. Pul birligi — von. Foydali qazilma konlari kiçik hajmli, resurslarning katta qismi import qilinadi.

Aholining qariyb 94 foizini koreyslar taşkil etadi; davlat tili — koreys tili. Aholining 65 foizdan köproği dinga e'tiqod qilmaydi, asosiy dinlar — buddizm va xristianlik (ru.wikipedia.org). 1990-yillardan boşlab koreys pop-musiqasi, teleseriallari va kinosi xorijda maşhur böla boşladi; bu hodisa „koreys tölqini“ deb ataladi.