San-Tome va Prinsipi

San-Tome va Prinsipi (rasmiy nomi: San-Tome va Prinsipi Demokratik Respublikasi) — Gvineya qöltiğidagi orol davlati. U San-Tome va Prinsipi orollari hamda ularga yondoş mayda orollarda joylaşgan. Poytaxti — San-Tome şahri.

Orollarga Portugal dengizçilari 15-asrda kelgan. Manbalarda sana turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 1470–71-yillar, rusça Vikipediyada 1471–1472-yillar (boşqa örinda 1469–1471), inglizça Vikipediyada esa 1470-yil 21-dekabr körsatilgan; inglizça manba ayrim manbalarda boşqa yillar ham keltirilişini qayd etadi. Orollarda aholi bölmagan. Rusça va inglizça manbalarga köra, San-Tomedagi dastlabki muvaffaqiyatli aholi punkti 1493-yilda Alvaru Kaminya tomonidan, Prinsipida esa 1500-yilda barpo etilgan.

16-asrda qullar mehnatiga asoslangan şakar plantatsiyalari orollarni şakar eksport qiluvçi yirik markazga aylantirdi. Inglizça manbaga köra, 1595-yil iyulida Amador boşçiligidagi eng yirik qullar qözğoloni bölib, u uç haftadan söng bostirilgan. Şakar işlab çiqariş keyinçalik pasaydi; 19-asr boşlarida kofe va kakao ekila boşlandi. Rusça manbaga köra, 1908-yilga kelib San-Tome dunyodagi eng yirik kakao yetiştiruvçi bölgan; inglizça manba bu holat 1905-yilga kelib yuz berganini yozadi.

1953-yilda plantatsiya işçilarining qözğoloni şafqatsizlik bilan bostirildi; inglizça manbaga köra, yuzlab afrikalik işçi halok böldi. 1960-yilda San-Tome va Prinsipini ozod qiliş qömitasi tuzildi (1972-yildan — harakat). Rusça manbaga köra, 1974-yil noyabrda Jazoirda bölgan muzokaralarda mustaqillik haqida kelişuv imzolandi. San-Tome va Prinsipi 1975-yil 12-iyulda mustaqil respublika deb e'lon qilindi; bu kun milliy bayram hisoblanadi. 1990-yilda demokratik islohotlar boşlandi, 1991-yilda köppartiyaviy asosda dastlabki erkin saylovlar ötkazildi.

Orollar vulkan faoliyati natijasida hosil bölgan. Maydoni özbekça manbada 964 km², rusça manbada 1001 km² deb berilgan. Rusça manbaga köra, San-Tome va Prinsipi orollari Gabon qirğoqlaridan taxminan 300 va 250 km uzoqlikda joylaşgan. Eng baland nuqta — San-Tome çöqqisi (2024 m). Iqlimi tropik, yoğingarçilik köp. Nam tropik örmonlar va mangra çakalakzorlari bor.

Amaldagi konstitutsiya 1990-yilda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident, u 5 yil muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi organ — bir palatali Milliy majlis; ijro hokimiyatini prezident tayinlaydigan boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Ma'muriy jihatdan davlat 7 okrugga bölinadi.

Iqtisodiyotning asosini qişloq xöjaligi taşkil etadi. Eksport uçun kakao, kofe, kokos palmasi va banan yetiştiriladi; içki ehtiyoj uçun tariq, maniok, makkajöxori va yams ekiladi. Rusça manbaga köra, kakao eksportning 80 foizdan köproğini taşkil etadi. Baliq ovlanadi, sanoat asosan qişloq xöjaligi xom aşyosi va baliqni qayta işlaşdan iborat. Pul birligi — dobra.

Rasmiy til — portugal tili; mahalliy kreol tili forro ham mavjud. Dindorlarning aksariyati xristianlar. Adabiyot portugal tilida 19-asrning ikkinçi yarmida paydo bölgan; şe'riyat asosçisi sifatida K. da Koşta Alegri tilga olinadi. Milliy tarix muzeyi (1976) va ölkaşunoslik muzeyi mavjud.