Kalkutta

Kalkutta (2001-yildan rasmiy nomi — Kolkata) — Hindistonning şarqidagi yirik şahar va port, Ğarbiy Bengaliya ştatining ma'muriy markazi. U Gang daryosining irmoği bölgan Hugli daryosi böyida, Gang deltasida joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, maydoni böyiça Hindistonda Mumbaydan keyin ikkinçi, aholisi böyiça esa törtinçi şahar hisoblanadi.12

Rusça Vikipediyaga köra, şahar nomi inglizlar yangi poytaxt qura boşlagan joydagi Kalikata qişloği nomidan kelib çiqqan. Bu sözning kelib çiqişi haqida bir neça faraz bor: ulardan biri uni «ma'buda Kali tekisligi» deb izohlaydi, boşqalari tekis joy, söndirilmagan ohak tayyorlaş yoki qazilgan kanal ma'nosidagi bengalça sözlar bilan boğlaydi. ÖzME ham şaharning nomi qal'a atrofidagi uç qişloqdan biri — Kaligat nomi bilan boğliq ekanini qayd etadi. Ingliz tilidagi eski «Calcutta» yozuvi 2001-yilda bengalça talaffuzga yaqinroq «Kolkata» bilan almaştirilgan.

ÖzME'ga köra, şaharga 1686–1690-yillarda Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi asos solgan; u kompaniyaning savdo faktoriyasi va Uilyam qal'asi atrofida öşa boşlagan. Rusça Vikipediyada qayd etilişiça, bu yerda inglizlar kelişidan oldin ham aholi yaşagan, 17-asr oxirida hozirgi şahar hududida Kalikata, Gobindapur va Sutanati qişloqlari bölgan.

1756-yilda Bengaliya navobi Siroj ud-Davla qal'ani egallagan. ÖzME'ga köra, 1757-yilda Plessi qişloği yonidagi jangda kiçik ingliz qöşini (800 ingliz askari va 2200 sipohiy) navobning 68 ming kişilik qöşinini yenggan. Şu jangdan söng Hindistonda Britaniya hukmronligi qaror topa boşlagan, Kalkutta esa uning ma'muriy markaziga aylangan. 1773–1911-yillarda u ingliz ma'muriyatining eng katta sanoat, savdo, moliya va madaniyat markazi edi. 19-asr örtalarida bu yerda çoy, töqimaçilik va jut korxonalari qurilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 19-asrning ikkinçi yarmida Kalkutta Bengal uyğonişi va hind milliy harakatining markazlaridan biriga aylangan. 1911-yilda Britaniya Hindistoni poytaxti Dehliga köçirilgaç, şahar avvalgi mavqeini yöqotgan. 1947-yilgi bölinişdan söng Şarqiy Bengaliyadan köp qoçoqlar kelgan, keyingi önyilliklar iqtisodiy turğunlik bilan ötgan; 1990-yillardagi islohotlardan söng şahar iqtisodi yana ösa boşlagan.

ÖzME 1990-yillar örtalari uçun şaharda 4,4 mln dan ziyod, Katta Kalkuttada esa 11,5 mln kişi yaşaganini keltiradi. Rusça Vikipediyaga köra, 2011-yilgi röyxatda şahar çegarasida 4 486 679 kişi, butun aglomeratsiyada 14 112 536 kişi qayd etilgan. Aholining aksariyati bengallar, asosiy til — bengal tili.

ÖzME'ga köra, Kalkutta mamlakatning eng yirik iqtisodiy, savdo-moliya va madaniyat markazlaridan biri, transport yöllari tuguni va katta port. Port yuk eksportida birinçi, importda Mumbaydan keyin ikkinçi örinda turgan. Sanoatning yetakçi tarmoği — jut işlab çiqariş: Katta Kalkuttada yuzdan ortiq jut korxonasi bölib, ular dunyodagi jut mahsulotining qariyb yarmini beradi. Bundan taşqari metallsozlik va maşinasozlik, kemasozlik, kimyo-farmatsevtika, töqimaçilik, poligrafiya va oziq-ovqat korxonalari bor. Şaharda Damdam xalqaro aeroporti va metropoliten işlaydi.

ÖzME'ga köra, şaharda Kalkutta universiteti va boşqa oliy öquv yurtlari, ilmiy muassasalar, Milliy kutubxona (1912), Hind muzeyi (1814), Viktoriya muzeyi (1906), botanika boği va rasadxona mavjud. Uilyam qal'asi saqlanib qolgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Kalkutta universiteti Janubiy Osiyodagi birinçi zamonaviy universitet hisoblanadi, şahar esa köpinça Hindistonning madaniy poytaxti deb ataladi.