Koson

Koson — Qaşqadaryo viloyatining ğarbiy qismidagi şahar, Koson tumanining ma'muriy markazi. Aholi punkti 1972-yilda şahar maqomini olgan, ungaça qişloq hisoblangan. ÖzME'ga köra, Koson Qaşqadaryoning öng qirğoğida, dengiz sathidan 350 metr balandlikda joylaşgan.1

Şahar viloyat markazi Qarşidan 30 km uzoqlikda turadi. ÖzME'ga köra, eng yaqin temir yöl bekati ham Koson deb ataladi va şahardan 4 km naridadir. Koson yaqinidan Toşkent — Döşanba temir yöli hamda Qarşi — Buxoro avtomobil yöli ötadi. Yanvarda örtaça harorat 0° atrofida, iyulda esa 28° ga yetadi. Şaharni içimlik suv bilan ta'minlaş uçun Yakkaboğ — Muborak suv quvuridan alohida tarmoq tortilgan.

ÖzME'ga köra, hozirgi şahar örnida ilk qişloq milodiy era boşlarida paydo bölgan: qöşni Yerqörğon şahri inqirozga yuz tutgaç, uning aholisi şu yerga köçib kelgan. 4–5-asrlarda bu yerda qal'a qurilib, atrofi mudofaa devori bilan öralgan. Bu istehkom 13-asr boşidagi möğullar bosqiniga qadar saqlangan, undan oldin devor uç marta qayta tiklangan va qalinligi 10 metrga yetgan. Arxeologlar fikriça, bosqindan keyin bu yerda hayot uzoq vaqt söngan va faqat 15–16-asrlarda yana jonlangan. Karvon yöli üstida bölgani savdo va hunarmandçilik rivojiga yordam bergan.

Tarixçi E. Rtveladze 4–6-asrlarga oid mis tangalardan «Kosonning uluğ şohi» degan suğdiyça yozuvni topgan; bu Koson bir vaqtlar hukmdor qarorgohi bölganidan dalolat beradi. Rusça Vikipediyada ham şu tangalar tilga olinadi. ÖzME qadimgi mualliflar eslatgan Ksenippa viloyati nomi Koson sözining özgargan şakli bölişi mumkinligini, qadimda Qaşqadaryodan çiqarilgan kanal esa «Kosonob», ya'ni «Koson suvi» deb atalgan bölişi ehtimolini ham yozadi.

16-asrning 40-yillarida Kosonda şayboniylarga qarşi Bobo Mirak qözğoloni bölib ötgan. 17-asrdan şahar aştarxoniylar, 18-asr örtalaridan esa Buxoro amirligi tarkibida bölgan. ÖzME'ga köra, 1685-yilda Samarqand hokimi Xöjamqulibiy xitoy-qipçoq qabilalariga suyanib Kosonni egallagan va Nasaf viloyatini talagan; bu Anuşaxonning Buxoro yerlariga bostirib kirişiga yöl oçgan.

ÖzME'da 2003-yil uçun 58,5 ming aholi körsatilgan, Rusça Vikipediya esa 2005-yilda 59,3 ming kişi yaşaganini keltiradi. Şaharda paxta tozalaş va ğişt zavodlari, yoğ ekstraksiya zavodi, ğözapoyadan karton işlab çiqaradigan özbek-xitoy qöşma korxonasi, avtokorxona, qandolatçilik va kulolçilik sexlari bor. Maktablar, kutubxona, madaniyat uylari, poliklinika va kasalxonalar faoliyat körsatadi. Ikkinçi jahon uruşida halok bölganlar xotirasiga yodgorlik örnatilgan.