Örta Sibir yassitoğligi

Örta Sibir yassitoğligi — Şimoliy Osiyoning markaziy qismida, Yenisey va Lena daryolari oraliğida joylaşgan keng yassitoğlik. U Rossiyaning Krasnoyarsk ölkasi, Saxa (Yoqutiston) Respublikasi va Irkutsk viloyati hududlarini egallaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, yassitoğlik Sibir hududining qariyb uçdan bir qismini qoplaydi.12

ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, yassitoğlik şimolda Şimoliy Sibir pasttekisligi bilan, janubda Şarqiy Sayan, Baykalböyi va Baykalorti toğlari bilan tutaşadi. Ğarbda Yenisey vodiysi, şarqda Lena vodiysi uning tabiiy çegarasini taşkil etadi.

ÖzME'ga köra, yassitoğlik Sibir platformasida joylaşgan. Platforma poydevori arxey va proterozoyda hosil bölgan, kuçli özgarişga uçragan va burmalangan jinslardan iborat; u Aldan qalqoni va Anabar massivida yer yuzasiga çiqib turadi. Boşqa joylarda poydevor paleozoy va mezozoy çökindilari ostida yotadi, bu qatlamlarning qalinligi Anabar massivi atrofida 1–1,5 km bölsa, Tunguska sineklizasi va Vilyuy botiğida 8–12 km gaça yetadi. Çökindilar orasida trapplar — bazalt, diabaz kabi vulqon jinslari keng tarqalgan; ularning maydoni bir million km² dan oşadi.

Rusça Vikipediyaga köra, relyefda keng platolar bilan qirlar navbatlaşib keladi. Eng baland qismi — vulqon tuflari va trapplardan tuzilgan Putorana platosi, uning eng yuqori nuqtasi Kamen toği (1701 m). Ğarbiy çekkada Yenisey qiri (eng baland nuqtasi 1104 m) çözilgan. ÖzME'ga köra, yassitoğlikning örtaça balandligi 500–700 m. Uni çuqur, tik yon bağirli daryo vodiylari kesib ötgan.

Iqlimi keskin kontinental. Rusça Vikipediyaga köra, yanvarning örtaça harorati janubda −22 °C atrofida, şimolda −44 °C gaça tuşadi; iyulda janubda 25 °C, şimolda 12 °C atrofida. Eng qattiq qiş Vilyuy platosida böladi, u yerda harorat ba'zan −60 °C dan ham pasayadi. Yillik yoğin 250–500 mm, eng köp yoğin (700–800 mm) Putorana platosiga yoğadi.

Keskin kontinental iqlim abadiy muzloqning deyarli hamma joyda tarqalişiga sabab bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, muzlagan qatlam Vilyuy havzasida 600 m, Marxa daryosi havzasida esa 1500 m gaça çuqurlikka yetadi, janubga tomon esa yupqalaşib, orolsimon tus oladi.

Yassitoğlik daryolari Şimoliy Muz okeani havzasiga mansub. Yiriklari — Quyi Tunguska, Toşloq Tunguska, Angara, Lena, Vilyuy, Anabar, Olenyok. ÖzME'ga köra, ular sersuv va tezoqar bölib, gidroenergiya zaxirasi katta; Bratsk, Ust-Ilim, Krasnoyarsk, Irkutsk, Vilyuy kabi yirik GESlar qurilgan.

Hududning asosiy qismi tayga mintaqasida. ÖzME'ga köra, örmonlarda ğarbda Sibir tiloğoçi, şarqda Dauriya tiloğoçi ustunlik qiladi, Angara havzasida qarağay örmonlari ham uçraydi. Janubda örmon-daşt hududlari bor. Möynali hayvonlar — olmaxon, suvsar, kolonok, şimol tulkisi keng tarqalgan.

ÖzME va inglizça Vikipediyaga köra, yassitoğlik foydali qazilmalarga juda boy: toşkömir (Tunguska va Irkutsk havzalari), temir rudasi, nikel, oltin, platina, olmos, tabiiy gaz, şuningdek grafit, toş tuzi va slyuda konlari mavjud.