Buxoro darvozalari

Buxoro darvozalari — Buxoro şahrini örab turgan mudofaa devorlariga qurilgan tarixiy darvozalar. Ular şaharni taşqi xavfdan himoya qiliş bilan birga savdo yöllari va qöşni viloyatlarga çiqiş nuqtalari vazifasini ham ötagan. Asrlar davomida darvozalar soni, örni va nomlari bir neça bor özgargan; hozirgaça ulardan faqat bir qismi saqlanib qolgan.12

ÖzME'ga köra, Buxoro örta asr şaharsozligi an'analariga mos ravişda uç qismdan — ark (qal'a), şahriston va raboddan iborat bölgan. Arkning ikki darvozasi bölgan: ğarbiy darvoza Registon (Alaffuruşon yoki Somonfuruşon) va şarqiy darvoza Göriyon deb atalgan. Şahristonning tört tomonida yetti darvoza joylaşgan: şimolda Haq Roh (Xufra), janubda Attoron (Bob ul-Madina) va Ohaniyon, şarqda Nav, ğarbda esa Kuhandiz, Muhra (Bani Asad) va Bani Sa'd. ÖzME'ga köra, Attoron darvozasidan Xurosonga, Haq Rohdan Samarqandga, Nav darvozasidan Nasafga (Qarşiga) yöl ketgan, qolgan törttasi esa podşoh qarorgohi — arkka olib borgan.

Rusça va özbekça Vikipediyaga köra, IX asr örtalarida, Tohiriylar noibligi davrida Buxoro atrofida taşqi devor qurilgan va u 700 gektardan ortiq hududni örab olgan. Şundan söng şahriston «şahri darun» (içki şahar), devor içidagi qolgan hudud esa «şahri birun» (taşqi şahar) yoki rabod deb atala boşlagan. ÖzME'ga köra, rabodning içki devorida Bobul Hadid, Samarqand, Muğon, Puli Suvayk, Ruxba, Moh, Forjak kabi darvozalar, 849–850-yillarda qurilgan taşqi devorda esa Navbahor, Samarqand, Riv, Mardikuşon, Kalobod, Romitan, Forjak va Qöşanj darvozalari bölgan — jami 11 ta.

Buxoro devor va darvozalari uruşlar oqibatida bir neça bor buzilgan. ÖzME qoraxoniylar bilan somoniylar örtasidagi kuraşlar davrini va Çingizxon yurişini alohida tilga oladi. Rusça Vikipediyaga köra, devorlar qoraxoniylar va Xorazmşoh Muhammad davrida mustahkamlangan, 1220-yilda möğul qöşini tomonidan vayron qilingan, keyin tiklanib, temuriylar Uluğbek va Ibrohim Sulton davrida yana kuçaytirilgan.

16-asrda şayboniylar davrida şahar yangi devor bilan örab olindi. Rusça Vikipediyaga köra, Abdulazizxon 1540–1549-yillarda yangi devorlar qurdirgan, Abdullaxon II davrida esa Jöybor şayxlarining yerlari şahar hududiga kiritilgan va uning maydoni taxminan 500 gektarga yetgan. 16-asr oxiridan 20-asr boşigaça şahar devorining umumiy uzunligi 12 km bölgan, unda 116 ta yarim doira burj va darvozalarni ikki yondan qöriqlagan 11 juft minora bölgan. Özbekça Vikipediyaga köra, 19-asrda devorning balandligi 10 metrga, asosidagi qalinligi 5 metrga yetgan.

ÖzME'ga köra, 19-asr örtalarida Buxoroning Sallaxona, Qavola Mahmud, Qarşi, Bahovuddin, Fayzobod, Samarqand, Imom, Öğlon, Talipoç, Şirgiron va Qoraköl darvozalari bölgan. 20-asr boşida şimolda Imom va Samarqand, janubda Şayx Jalol, Namozgoh va Sallaxona, şarqda Mozor va Qarşi, ğarbda esa Öğlon, Talipoç, Şirgiron va Qoraköl darvozalari mavjud edi. Özbekça Vikipediyaga köra, Qoraköl darvozasi orqali buxoroliklar hajga yöl olgani uçun u «Haj darvozasi» deb ham atalgan, Imom darvozasi esa avliyo Abu Hafs Kabir Buxoriy şarafiga nomlangan.

1920-yil kuzida qizil qöşinning Buxoroga hujumi paytida köplab obidalar qatori darvozalar ham jiddiy zarar körgan: ularning aksariyati buzilgan yoki yondirilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 11 darvozadan faqat ikkitasi — Qoraköl va Talipoç saqlanib qolgan, Samarqand, Hazrati Imom, Şayx Jalol va Sallaxona darvozalari qayta tiklangan, qolgan beştasi — Şirgiron, Mozori Şarif, Öğlon, Namozgoh va Qarşi darvozalari yöqolib ketgan.