Gazli zilzilasi

Gazli zilzilasi — 1976-yil 8-aprel va 17-mayda, şuningdek, 1984-yil 20-martda Buxoro şahridan şimoli-ğarbda, Gazli gaz koni va şaharçasi yaqinida sodir bölgan kuçli zilzilalar. ÖzME ularni Yer şaridagi eng kuçli zilzilalar qatoriga kiritadi. Rusça Vikipediyaga köra, sakkiz yil içida bir joyda magnitudasi 7 dan yuqori bölgan uç zilzilaning takrorlanişi jahon seysmologiyasida kam uçraydigan hodisa hisoblanadi.1

ÖzME'ga köra, birinçi zilzila 1976-yil 8-aprelda mahalliy vaqt bilan soat 7 dan 41 daqiqa ötganda röy bergan. Uning magnitudasi Rixter şkalasi böyiça 7,0 ni, epitsentrdagi kuçi 8–9 ballni taşkil etgan va epitsentrga yaqin joylaşgan Gazli şahri jiddiy şikastlangan. Rusça Vikipediyaga köra, bu silkiniş şaharning yarmini vayron qilgan.

17-mayda takrorlangan, yanada kuçliroq zilzila (magnitudasi 7,3) Gazlini butunlay vayronaga aylantirgan; ÖzME'ga köra, uning kuçi 9 balldan oşgan. Rusça Vikipediyaga köra, şahardagi bino va inşootlarning 90 foizi buzilgan, 20 mingdan ortiq kişi jabrlangan. Biroq seysmologlarning ogohlantirişi va aprel silkinişidan keyin aholining köp qismi çodirlarda yaşagani sababli yirik insoniy qurbonlarning oldi olingan.

ÖzME'ga köra, ikkala zilzilaning öçoği yer yuzasidan 20–25 km çuqurlikda bölgan, öçoq uzunligi 60 km, kengligi 20 km ga yetgan. Silkinişlar keng hududda sezilgan: Buxoro va Romitanda 7 ball, Navoiy, Samarqand, Jizzax, Urganç kabi joylarda 5 ball atrofida, Toşkentda 4 ball, Nukus, Andijon va Farğonada 3 ballgaça bölgan.

ÖzME'ga köra, epitsentr Gazlidan 20 km şimoldagi Qoraqir etaklarida joylaşgan; bu yerdan Janubiy Tyanşan seysmogen yer yoriqlari zonasi ötadi. Zamonaviy tektonik harakatlar kuçayişi natijasida yoriqlar böylab janubi-şarqdan şimoli-ğarbga tomon keskin siljiş yuz bergan va zilzilaga sabab bölgan. Rusça Vikipediyada zilzilalar texnogen xususiyatga ega bölişi mumkinligi haqidagi taxminlar ham keltiriladi: ayrim olimlar Gazli gaz konining jadal işlatilişi yer pöstida qöşimça kuçlaniş hosil qilgan, deb hisoblagan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1976-yilgaça Gazli hududi zaif (4 balli) zilzilalar mintaqasi hisoblangan. ÖzME'ga köra, zilzilalardan söng tuzilgan yangi seysmik rayonlaştiriş xaritasida bu yerlar 9 balldan ortiq zilzila bölişi mumkin bölgan hudud sifatida belgilangan.

1984-yil 20-martda xuddi şu öçoqda yana bir kuçli zilzila röy bergan. ÖzME'ga köra, uning magnitudasi 7,2 ni, epitsentrdagi kuçi 10 ballni taşkil etgan. Bu safar 15–20 km çuqurlikdagi seysmogen yoriqlar yer yuzasigaça çiqqan, ulardan qum aralaş issiq suv otilib çiqqan, Qoraqir kölining tubi kötarilib, yoriqlarning kengligi 60–70 sm ga yetgan. Qayta tiklanayotgan Gazli şahri yana vayron bölgan, gaz konlaridagi inşootlar va kompressor stansiyalari işdan çiqqan. Silkinişlar Gazlida 8–9, Buxoroda 7, Toşkentda 4 ballgaça sezilgan.

ÖzME'ga köra, 1984-yilgi zilzila ham 1976-yildagilar kabi Janubiy Tyanşan seysmogen zonasida paydo bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, Gazli hududida hozir ham har yili turli kuçdagi 5–8 ta zilzila qayd etiladi.