Queçua

Queçua (öz nomi Runa simi — «xalq tili») — Peruning markaziy qismida paydo bölib, keyinçalik And mamlakatlariga tarqalgan tillar oilasi. Ingliz tilidagi Vikipediyada u Kolumbgaça bölgan Amerikada eng keng tarqalgan til oilasi sifatida ta'riflanadi.

An'anaviy tasnifga köra (Gari Parker, 1963; Alfredo Torero, 1964) Queçua ikki guruhga bölinadi: Queçua I (Queçua B, markaziy, Waywash) va Queçua II (Queçua A, çekka, Wamp'una). Queçua II içida uç kiçik guruh ajratiladi:

• II-A (Yunkay) — Peruning ğarbiy qismida alohida hududlarda;
• II-B (şimoliy Queçua) — Ekvador, Peru şimoli va Kolumbiyaning ayrim hududlarida; Ekvadorda «Kichwa» deyiladi;
• II-C (janubiy Queçua) — Peru janubi (Kusko, Ayakuço), Boliviya, Çili va Argentina; eng köp sözlaşuvçiga ega.

Queçua I eng konservativ guruh sanaladi va ona tilga yaqin xususiyatlarni saqlagan. Turli yirik hududlar, xususan markaziy va janubiy Queçua vakillari bir-birini yaxşi tuşunmaydi. Şu sababli ingliz tilidagi manbada Queçua yagona til emas, til oilasi deb qaraladi; SIL tasnifida ham lahjalar alohida tillar hisoblanadi. Kuskodagi Queçua tili akademiyasi esa uni yagona til deb biladi, ayrim tadqiqotçilar lahja kontinuumi deb hisoblaydi.

Sözlaşuvçilar sonini aniqlaş qiyin va manbalarga qarab keskin farq qiladi. Rus tilidagi Vikipediyada taxminan 14,5 million kişi, inglizça Vikipediyada 2004-yilda 8–10 million, 2011-yilgaça bölgan sönggi aholi röyxatlariga köra esa 7 milliondan sal kam kişi körsatilgan. Ethnologue 16 jami 10 million deb hisoblaydi. Peruliklarning taxminan 13,9 foizi (3,7 million) Queçua tillarida gapiradi.

Mamlakatlar böyiça taxminiy raqamlar: Argentina — 900 000 (1971); Boliviya — 2 100 000 (2001-yil röyxati); Ekvador — 2 300 000 (Adelaar, 1991); Peru — 3 800 000 (2017-yil röyxati). Ekvadorda 2001-yil röyxati faqat 500 000 sözlaşuvçini qayd etgan, tilşunoslik manbalarida esa 2 milliondan ortiq deyiladi.

Peruda 1975-yilda Queçua rasmiy til maqomini olgan, Ekvadorda 2006-yilgi konstitutsiyada, Boliviyada 2009-yilgi konstitutsiyada rasmiy deb tan olingan. Rus tilidagi Vikipediyada Boliviyada rasmiy maqom 1977-yilga tegişli deb körsatilgan. Til Amazoniyada ba'zan lingua franca sifatida ham işlatiladi.

Zamonaviy adabiy Queçua ispan lotin alifbosining varianti asosidagi yozuvdan foydalanadi. Til me'yori aniq qoidalar majmuasiga ega va maktablarda öqitiladi, biroq öqitiş hamma joyda yölga qöyilmagan. Inglizça Vikipediyaga köra, til asosan oğzaki bölib qolmoqda, kitob, gazeta, dasturiy ta'minot kabi yozma materiallar yetişmaydi.

Queçua vatani Peruning markaziy qismi bölişi mumkin; u Çavin va Vari sivilizatsiyalarida işlatilgan bölişi taxmin qilinadi. Til inkalardan ança oldin keng tarqalgan edi; inkalar Queçua şaklida sözlaşgan köp xalqlardan biri bölgan. Rus tilidagi Vikipediyada esa inkalarning özi boşqa tilda (qapak simi) gapirgani va Queçuani davlat tiliga aylantirgani aytiladi. Tarqalişiga Çinça madaniyatining savdo tarmoği ham yordam bergan.

1533-yildan keyin katolik missionerlari Queçuadan xuşxabar tarqatişda foydalandi. Eng qadimgi yozma yodgorliklar orasida Domingo de Santo Tomasning 1560-yilda naşr etilgan grammatikasi bor. 18-asr oxirida Tupak Amaru II qözğolonidan söng mustamlaka hukumati tilning ommaviy qöllanişini taqiqladi, uning nufuzi keskin pasaydi. Peruda til öqitiş 1938-yilda tiklangan. 2017-yilda Pablo Landeo ispança tarjimasiz birinçi Queçua romanini yozdi.

Queçuaga boy suffiksal söz yasalişi xos: Diego Gonsales Olgin 1607-yilda fe'llarga qöşiladigan qöşimçalar fe'llar sonini juda köpaytirişini qayd etgan. Queçua va ispan tillari bir-biriga kuçli ta'sir qilgan: Queçuada yuzlab ispança özlaşmalar bor, Boliviyada wawa (çaqaloq), misi (muşuk) kabi sözlar ispan tilida ham keng işlatiladi. Kusko Queçuasi Aymara tilidan kuçli ta'sirlangan.