Guarani tili

Guarani tili (öz nomi — avañe'ẽ, «odamlar tili») — Janubiy Amerika indeyslarining tili. U asosan Paragvayda tarqalgan va ispan tili bilan birga bu mamlakatning rasmiy tilidir.

Guarani tili tupi-guarani tillari oilasiga mansub. Rus Vikipediyasiga köra, tupi-guarani şoxobçasiga taxminan 50 til kiradi va u tupi oilasining tarkibida. Bu şoxobçaning içki tasnifi hali yakuniy aniqlanmagan. Paragvay guaranisi unga yaqin tillar (şarqiy va ğarbiy boliviya guaranisi, çiripa, mbya, kayva, nyandeva, pay-tavitera; jami 19 tagaça dialekt) bilan guarani dialektlari klasterini taşkil etadi.

Guarani tili Paragvay, Braziliya (Matu-Grosu va Parana hududlari), Argentina va Boliviyada tarqalgan. Rus Vikipediyasiga köra, u Boliviyaning rasmiy tillaridan biri, şuningdek Argentinaning Korriyentes (va Misones) provinsiyalarida rasmiy maqomga ega. Ingliz Vikipediyasiga köra, Korriyentesda 2004-yildan, Braziliyaning Takuru şahrida 2010-yildan ikkinçi rasmiy til, şuningdek Mersosurning uçta rasmiy tilidan biri.

Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça: özbekça maqolada Paragvayda aholining 90 foizi (3 mln kişi) va Boliviyada 11 ming kişi; rusça maqolada 2020-yilda taxminan 6,5 mln kişi; inglizça maqolada barça hududlarda 4 mln dan ortiq kişi körsatilgan. Paragvayda tilda gazeta va kitoblar naşr etiladi, radio va televideniye eşittirişlari beriladi, u maktab ta'limida qöllanadi, ammo oliy ta'lim tili ispan tiliça qolmoqda. UNESCO tilning holatini «zaif» (vulnerable) deb baholagan. Ingliz Vikipediyasiga köra, bir tilli guaranizabon paragvayliklar uluşi 2002-yilda 28 foiz bölgan, 2022-yilda 12 foizga tuşgan.

Ispan tilining ta'siriga qarab uç xil köriniş ajratiladi: ispan ta'siridan nisbatan xoli «qişloq guaranisi» (guaraní rural), ispan ta'sirini sezilarli özlaştirgan jopara («aralaşma») va ispan sözlaridan tozalangan adabiy guaraníete. Aholining 90 foizigaça jopara tilida sözlaşadi. Leksikaning 30–40 foizini ispan tilidan özlaşgan sözlar taşkil etadi.

Yozuvi lotin alifbosiga asoslangan. Rusça maqolaga köra, alifboda K, J va Y harflari bor, W yöq; ikki diakritikali belgi (tilda ã, ẽ kabi burun unlilari va ñ) va oltita digraf qöşilgan. Urğu belgisi sifatida akut qöyiladi, böğiz portlovçisi tutuq belgisi (’) bilan yoziladi.

Guarani tili yezuitlar kelgunga qadar yozilmagan edi. Dastlabki yozma manbalar yezuitlar Antonio Ruis de Montoya va Alonso de Aragona işlaridan boşlanadi. Montoyaning luğati «Tesoro de la lengua guaraní» 1639-yilda çop etilgan; grammatikasi (Arte de la lengua guaraní) ingliz manbasida 1640-yil deb körsatilgan. Aragonaning öquv grammatikasi 1629-yilda tugallangan, biroq 1979-yilda naşr etilgan.

Yezuitlar guaranisi ispan tilidan bevosita özlaştirişdan qoçib, yangi sözlarni tilning agglutinativ imkoniyatlari bilan yasagan. Masalan, «kommuniya» sözi ular tilida «Tupârahava» bölgan, hozirgi Paragvay guaranisida esa «komuño». 18-asrda yezuitlar quvilgaç, reduksiyalar aholisi şimol va ğarbga, Asunsyon tomon köçgan va ikki xil şakl özaro aloqaga kirişgan. Sözlaşuvçilarning aksariyati yezuitlar variantini tark etib, amaliy nutqda şakllangan variantni tanlagan; bugungi oğzaki şakl jopara deb ataladi.

Inglizça maqolaga köra, mustaqillikdan keyin Paragvay hukumatlari tilni köp davr siqib kelgan va u davlat maktablarida 100 yildan ortiq taqiqlangan. 1992-yilda demokratiya örnatilgaç, yangi konstitutsiyada guarani ispan tiliga teng til sifatida mustahkamlangan.

Heca tuzilişi (C)V: böğin unli bilan yoki undoş+unli bilan tuziladi, undoş bilan tugamaydi va undoşlar yonma-yon kelmaydi. Barça unlilarning burun va oğiz variantlari bor. Tilga burun garmoniyasi xos: urğuli böğindagi burunlik ikki tomonga tarqaladi. Söz urğusi odatda oxirgi böğinga tuşadi. Savol gaplar -pa va -piko kliticlari bilan yasaladi.

Morfologiyaga köra, guarani agglutinativ til bölib, ba'zan polisintetik deb ham ta'riflanadi. Ingliz manbasiga köra, odatda SVO söz tartibi qöllanadi.