Eltariş
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Eltariş (asl ismi Qutluğ; vafoti 691) — Ikkinçi Turk xoqonligining asosçisi va birinçi xoqoni. U Tan imperiyasiga qaram bölib qolgan turklarning mustaqilligini tiklagan, Ötukanni qaytadan xoqonlik markaziga aylantirgan. ÖzME uning hukmronligini 680–691-yillar bilan, inglizça Vikipediya esa 682–691-yillar bilan belgilaydi. Xitoy yilnomalarida u Gudulu (Qutluğ) nomi bilan tilga olinadi.1
Kelib çiqişi va unvoni
13ÖzME'ga köra, Eltariş Bumin xoqon avlodidan bölib, dastlab tudun unvoni bilan Xitoyning şimolidagi turkiy qabilalarni boşqargan. «Eltariş» unvoni «elni, ya'ni davlat va xalqni töplovçi» degan ma'noni anglatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, u Şarqiy Turk xoqonligining söngği hukmdori Ilig xoqonning nabirasi bölgan. Tonyuquq bitiklarida xoqon bölişidan oldin uning «şad» — harbiy boşliq unvonida bölgani aytiladi. Ayrim olimlar «Qutluğ» ismi aslida otasidan meros qolgan unvon bölişi mumkin, deb hisoblaydi.
Qözğolon va Tanga qarşi yurişlar
13Inglizça Vikipediyaga köra, 681-yilda Aşina Funyan qözğoloni bostirilgaç, Qutluğ beş mingdan ortiq jangçi töplab, Tan hokimiyatiga qarşi kötarilgan. Tonyuquq bitiklarida uni xoqon qilib kötarganlar orasida Tonyuquqning özi tilga olinadi. ÖzME'ga köra, Eltariş turkiy aşide qabilasining boşliği Tonyuquq bilan ittifoq tuzib kuçaygan va dastlab Xuanxe daryosining şimolidagi Çuqay quzi va Qoraqum mavzelarida qarorgoh qurgan.
ÖzME ma'lumotiga köra, 682–687-yillarda u Şimoliy Xitoyning Pinçjou, Dinçjou, Guyçjou, Lançjou, Şoçjou, Dayçjou va boşqa viloyatlariga jami ön bir marta yuriş qilib, yirik ğalabalarga erişgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 682-yil iyulida turklar Lan viloyatiga hujum qilib, uning hokimini qatl etgan; keyingi yillarda Tan sarkardalari bilan bölgan janglarda ğalaba ham, mağlubiyat ham bölgan. 687-yilda turklar Tan qöşinini butunlay yöq qilgan, söng esa Tan qöşini Şuo viloyatida ularni tor-mor keltirgan.
Ötukanni qayta egallaş
13Ötukan — Möğulistonning şimoli-ğarbidagi Xangay toğlari orasidagi örmonli vodiy — turklarning qadimiy va ramziy markazi bölgan. ÖzME'ga köra, Eltariş 687-yilda öğuzlarni mağlub etib, Ötukanni xoqonlik poytaxtiga aylantirgan. Inglizça Vikipediya bu yurişni 684–685-yillarga boğlaydi: Tonyuquq maslahati bilan turklar Tan va kidanlar bilan ittifoq tuzmoqçi bölgan Toğuz öğuzlarga birinçi bölib zarba bergan.
Inglizça Vikipediyaga köra, keyinroq Tan, Ön öq va qirğizlar turklarga qarşi ittifoq tuzgan. Tonyuquq boşçiligidagi qöşin avval qirğizlarni, söng türgaşlarni yengan; bu yurişlar paytida Eltariş xotini Elbilga xotunning vafoti sababli Ötukanga qaytgan.
Davlat hududi va merosi
13ÖzME'ga köra, Eltariş davrida Oltoy, Janubiy Sibir va Möğuliston turkiy qabilalari yagona davlatga birlaştirilgan. Xoqonlik şimolda Sayan toğlari vodiylaridan, şarqda Kerulen va Onon daryolari havzasidan janubda Xitoyning şimoliy viloyatlarigaça yoyilgan. Örxun bitiktoşlarida u xotini Elbilga xotun bilan birga davlatni qayta barpo etgani ta'kidlanadi.
Inglizça Vikipediyaga köra, Kultegin va Bilga xoqon bitiklaridagi ma'lumotlar asosida Eltariş 691-yilda vafot etgani taxmin qilinadi, taxtga esa ukasi Mo-çjo — Qapağan xoqon ötirgan. Kultegin bitigida uning atigi ön yetti kişi bilan qözğolon boşlagani va tez orada yetmiş jangçi töplagani hikoya qilinadi. 2022-yilda Möğulistonning Xangay toğlarida uning yodgorlik majmui va turkiy hamda suğdça bitik topilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Eltariş // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3992 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAEltariş. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3992
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3992
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Ilteriş Qaghanen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 10-jild, 115–116-b.manbaa.uz · ÖzME, 10-jild, 115–116-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.