Gurlan tumani

Gurlan tumani — Xorazm viloyatining şimoliy qismida joylaşgan ma'muriy tuman. Markazi — Gurlan şaharçasi. ÖzME'ga köra, tuman janubda Şovot, janubi-şarqda Urganç va Yangibozor tumanlari, şimoli-şarqda Qoraqalpoğiston Respublikasi, janubi-ğarbda esa Turkmaniston bilan çegaradoş. Maydoni 0,45 ming km², ya'ni taxminan 450 km².1

ÖzME tumanning 1926-yil 29-sentabrda taşkil etilganini qayd etadi. Rusça Vikipediyaga köra, 1938-yilda u Özbekiston SSR tarkibida yangi tuzilgan Xorazm viloyatiga kiritilgan, 1959-yil 4-martda esa tugatilgan Yangibozor tumanining bir qismi Gurlan tumaniga qöşilgan.

Tuman yuzasi şimoli-ğarbga qarab biroz qiyalanib boruvçi, past-baland tekislikdan iborat. Iqlimi kontinental: ÖzME'ga köra, iyulda örtaça harorat 26—28°, yanvarda −6° atrofida, yillik yoğin bor-yöği 100 mm, vegetatsiya davri esa 180—200 kun davom etadi. Hududning şimoli va şimoli-şarqidan Amudaryo oqib ötadi. Ekin maydonlari Qiliçboyarna, Qiyotqönğirot, Daryoliq, Nukusyop, Xizirliyop kabi köplab kanal va ariqlardan suv oladi.

Tuproqlari allyuvial, ötloq-botqoq va şörxok tuproqlardan iborat, kiçik qumliklar ham uçraydi. Yovvoyi ösimliklardan oqboş, yantoq, şöra, qamiş, hayvonlardan çiyaböri, börsiq, quyon, tönğiz va ondatra, quşlardan qirğovul va ördaklar yaşaydi.

ÖzME 2002-yil uçun aholini 111,9 ming kişi deb körsatadi; ularning taxminan 24 mingi şaharçada, qolgani qişloqlarda yaşagan, ziçlik har km² ga 249 kişini taşkil etgan. Rusça Vikipediyaga köra, 2023-yilda tuman aholisi 154 500 kişiga yetgan. Aholining asosiy qismi özbeklar, şuningdek ruslar, tatarlar, qozoqlar va koreyslar ham yaşaydi.

ÖzME yozilgan paytda tumanda bitta şaharça va 11 ta qişloq fuqarolari yiğini bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, 2011-yil boşida tuman tarkibida 9 ta şaharça (jumladan Gurlan, Döşimbiy, Nukusyop) va 9 ta qişloq fuqarolari yiğini (Olğa, Birlaşgan, Vazir, Guliston, Xizireli, Şolikor, Eşimjiyron va boşqalar) qayd etilgan.

Tuman iqtisodi asosan qişloq xöjaligiga tayanadi. ÖzME'ga köra, 2002-yilda suğoriladigan yerlar 28,9 ming gektar bölib, ekinzorlarning yarmiga yaqinida paxta yetiştirilgan; şoli, ğalla, sabzavot-poliz ekinlari va makkajöxori ham ekiladi. Xöjaliklarda qoramol, qöy-eçki va parranda boqiladi. Sanoat korxonalari orasida paxta tozalaş zavodi, «Gurlan» töqimaçilik majmuasi, poyabzal va xalq iste'moli mollari fabrikalari bor; kalava ip, gazlama va trikotaj kiyimlar işlab çiqariladi.

2001/2002 öquv yilida tumandagi 43 ta umumta'lim maktabida 26,4 ming bola, 4 ta litseyda esa 837 öquvçi tahsil olgan. Kutubxonalar, madaniyat uylari, kasalxonalar va qişloq vraçlik punktlari faoliyat körsatadi. 1931-yildan «Gurlan hayoti» tuman gazetasi naşr etiladi.