Tillatepa

Tillatepa (söziy ma'nosi «Oltin tepa») — Afğonistonning şimolida, Şibirğon şahri yaqinida joylaşgan arxeologik yodgorlik. ÖzME'ga köra, u Şibirğondan 5 kilometr şimolda joylaşgan bölib, miloddan avvalgi 10–9-asrlarga oid manzilgoh va miloddan avvalgi 1-asrga oid qabristondan iborat. Bu yerdan topilgan va «Baqtriya oltini» nomi bilan maşhur bölgan xazina Markaziy Osiyo qadimgi san'atining eng maşhur topilmalaridan biri hisoblanadi.12

ÖzME'ga köra, yodgorlikni 20-asrning 70-yillarida V. I. Sarianidi boşçiligidagi arxeologik ekspeditsiya topgan va örgangan. Rusça Vikipediyaga köra, qazişmalarni 1969–1979-yillarda sovet-afğon ekspeditsiyasi olib borgan, qimmatbaho oltin buyumlar esa 1978-yilda qabrlarni oçiş paytida topilgan. Inglizça Vikipediyada yodgorlik Jowzjan viloyatida joylaşgani qayd etilgan.

ÖzME'ga köra, tepa aylana şaklda bölib, diametri 100 metr, balandligi 4 metr atrofida. Qazişmalar natijasida bu yerdan miloddan avvalgi 9–7-asrlarga oid katta bino, qizil va qora böyoqlar bilan naqş solingan sopol idişlar va toş yorğuçoqlar topilgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu bino ehtimol ibodatxona bölgan: olti metr balandlikdagi ğiştin supa dumaloq minorali mudofaa devori bilan öralgan, içki qismi esa ustunli ikki zalga bölingan. Bino bir neça bor qayta qurilgan va miloddan avvalgi 1-ming yillik örtalarida yonib ketgan.

Tepada olti qabr topilgan. ÖzME'ga köra, ulardan beşi ayollarga tegişli bölib, qabrlardan asosan oltindan yasalgan 20 mingga yaqin buyum çiqqan. Inglizça Vikipediyada buyumlar soni taxminan 20 600 ta deb körsatilgan va oltinçi qabr erkak jangçiga tegişli ekani aytilgan. ÖzME'ga köra, marhumlar yoğoç tobutga qöyilgan, tobut ustiga oltin va kumuş qadamalar tikilgan yopinçiq yopilgan, ularning özlariga esa yuzlab mayda oltin bezaklar bilan zardözi kiyimlar kiydirilgan.

Topilmalar orasida ikki şoxli ajdarlarni uşlab turgan ma'buda tasvirli osma bezak, otga taşlanayotgan börilar tasvirlangan qoplama, qanotli ma'buda haykalçasi, şer ustida ötirgan ma'buda tasviri, feruza qadalgan oltin kamar töqasi, delfin minib olgan amurlar tasvirlangan tugmalar, yunonlarning uruş xudosi Ares surati tuşirilgan bezak, uzuk, bilaguzuk va xançarlar bor.

Qabrlar sanasi asosan tangalar yordamida aniqlangan. ÖzME'ga köra, ular orasida Parfiya şohlari Mitridat II va Fraat IV tangalari hamda Rim imperatori Tiberiyning Lugdunumda zarb qilingan oltin tangasi bor. Inglizça Vikipediyaga köra, dafn milodiy 1-asrga töğri keladi va u ehtimol keyinçalik Kuşon davlatiga asos solgan yueçjilarga tegişli; ayrim olimlar uni saklar yoki parfiyaliklar bilan boğlaydi.

ÖzME buyumlarda ellinistik san'atning kuçli ta'siri, saklar va parfiyaliklar hamda Baqtriya madaniyati unsurlari uyğunlaşib ketganini ta'kidlaydi. Inglizça Vikipediyada xitoy bronza közgulari va hind fil suyagi buyumlari ham topilgani qayd etilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Afğonistondagi uruşlar paytida xazina yöqolgan deb hisoblangan, biroq 2003-yilda Kobuldagi Markaziy bank binosi ostidagi yaşirin xazinada butun holda topilgan.