Duvaxon
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Duvaxon, Tuvaxon (vafoti 1307) — Çiğatoy ulusining xoni, Çingizxonning öğli Çiğatoyning avlodi va Baroqxonning öğli. ÖzME uni iqtidorli çingiziy şahzodalardan biri deb ta'riflaydi. Uning hukmronlik yillari manbalarda turliça körsatiladi: ÖzME 1305—1307-yillarni qayd etadi, Rusça va Inglizça Vikipediyaga köra esa u ulusni 1282-yildan umrining oxirigaça boşqargan. Inglizça Vikipediya Duvani Çiğatoy xonlarining eng uzoq hukm surgani va davlat uning davrida eng yuksak çöqqisiga çiqqan deb baholaydi.12
Xaydu bilan ittifoq
131282-yilda Örta Osiyoni nazorat qilgan Öktoy avlodidan bölgan Xaydu yoş Duvani Çiğatoy ulusi boşiga qöygan. Inglizça Vikipediyaga köra, Xaydu şu yöl bilan uzoq yillar ölkani talagan Baroq öğillari bilan murosaga kelmoqçi bölgan. ÖzME'ga köra, Duva Xayduning sodiq ittifoqçisi sifatida uning boşqa möğul davlatlariga qarşi yurişlarida muntazam qatnaşgan. Vikipediya ma'lumotiça, bu urişlar Xitoydagi Yuan sulolasi va Erondagi Hulokuiylarga qarşi olib borilgan: masalan, 1295-yilda Duva Xuroson va Mozandaronga bostirib kirgan, 1298-yilda esa Yuan qal'alariga hujum qilgan. 1301-yildagi janglardan birida u yaralangan.
Çopar bilan kuraş
13Xaydu 1301-yil oxirida vafot etgaç, Duva uning vasiyatiga qaramay, katta öğli Çoparni taxtga ötqazişga erişgan; Rusça Vikipediyaga köra, bu voqea 1303-yil bahorida yuz bergan. ÖzME'ga köra, Duva yangi xon davrida ham dastlab boş maslahatçi — otaliq vazifasida qolgan.
Keyinçalik Duva Çoparning hokimiyatidan qutuliş yölini izlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1305—1306-yillarda ikki tomon qöşinlari örtasida janglar boşlangan; Yuan imperatori Duvani qöllab-quvvatlagan va oxir-oqibat Çopar taslim bölgan. ÖzME bu voqeani Duvaning Çoparni taxtdan ağdarib, hokimiyatni özi egallaşi deb tasvirlaydi. Şundan söng «Çiğatoy» atamasi Örta Osiyodagi möğul davlatining rasmiy nomiga aylangan.
Tinçlik rejasi
13ÖzME va Rusça Vikipediyaga köra, Duva çingiziylar örtasidagi özaro nizolarga barham berib, Möğullar imperiyasini federatsiya şaklida qayta tiklaş taşabbusi bilan çiqqan. Bu rejaga köra, mustaqil uluslar nomigagina boş bölgan qoon — Yuan imperatori hukmi ostida tinç yaşaşi, butun imperiya hududida savdo esa erkin bölişi kerak edi. Rusça Vikipediyaga köra, 1304-yil avgustida qoon, Çopar va Duva elçilari Hulokuiy hukmdori Olcaytu saroyiga kelgan, Jöji ulusi xoni Töxta ham kelişuvga qöşilgan. Biroq bu ahdnoma amalda uzoq yaşamagan, uluslararo urişlar tez orada qayta boşlangan.
Vafoti va merosi
13ÖzME tarixçi Vassofga tayanib, Duva 1307-yilda falaj kasalligidan vafot etganini yozadi. Rusça Vikipediyada Raşididdin uni 1306-yilda boşqa kasallikdan vafot etgan deb körsatgani ham qayd etilgan. Uning örniga öğli Kunçak taxtga ötirgan; keyinçalik boşqa öğillari — Kebek, Esenbuğa, Tarmaşirin va boşqalar ham xon bölgan.
ÖzME'ga köra, Çiğatoy davlatining harbiy kuçini taşkil etgan köçmanlar sulola asosçisi nomi bilan çiğatoylar deb atala boşlagan. Keyinroq, Amir Temur va Temuriylar davrida töla şakllangan eski özbek adabiy tili ham «çiğatoy tili» nomini olgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Duvaxon // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4320 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APADuvaxon. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4320
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4320
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Дуваru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Duwaen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 3-jild, 394–395-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 394–395-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.