Vardonze

Vardonze (Varzonze, Vardona, Vardanzi) — Buxoro viloyatining Şofirkon tumanidagi qadimiy şahar xarobasi va qörğon; xalq orasida «Qörğoni Vardonze» nomi bilan maşhur. ÖzME yodgorlikni 6–19-asrlarga oid deb belgilaydi. Rusça Vikipediyaga köra, xaroba Buxorodan taxminan 40 km şimoli-şarqda joylaşgan. Bu yer ilk örta asrlarda vardonxudotlar deb atalgan mahalliy hukmdorlarning qarorgohi bölgan.1

Rivoyatga köra, qörğonga sosoniylar şahzodasi Şopur asos solgan: u Buxoroga kelib, buxorxudotdan yer olgan, qasr va qişloq qurdirib, unga ariq çiqargan. ÖzME'ga köra, Şofirkon (Şopurkom) nomi ham «Şopur» ismi va «kom», ya'ni ariq söziga borib taqaladi. 10-asr tarixçisi Narşaxiy Vardonzeni katta qişloq sifatida tasvirlab, uning kuhandizi va mustahkam qal'asi bölganini, Turkiston çegarasida turganini hamda har hafta bozor bölib, köp savdogarlar kelganini yozadi. Rusça Vikipediya Narşaxiyning bu qişloq Buxorodan ham qadimiyroq ekani haqidagi fikrini va bu yerdan sifatli zandanaçi matosi olib ketilganini ham keltiradi.

ÖzME'ga köra, arablar yurişi arafasida, 8-asr boşlarida Vardonze Buxorodan ajralgan mustaqil hokimlikning poytaxtiga aylangan, vardonxudot esa arablar uçun buxorxudotdan ham xavfliroq raqib bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, Qutayba ibn Muslim boşçiligidagi arablar vardonxudotlar mulkini 708–709-yillarda butunlay böysundirgan. Şahar ark va şahristondan iborat bölgan: arkda hukmdor saroyi, qurolxona, oziq-ovqat omborlari va zarbxona joylaşgan, devor bilan örab olingan şahristonda esa hunarmandlar yaşagan. ÖzME'ga köra, 10-asrda Vardonze obod şahar bölgan, bu yerda töqilgan ka'bapöş Makkaga yuborilgan.

Akademik Ya. Ğulomovning arxeologik va etnografik kuzatişlari şaharning 19-asr oxirigaça savdo-hunarmandçilik markazi sifatida yaşab kelganini körsatgan. 18-asrdan 20-asr boşigaça Vardonze Buxoro amirligining Şofirkon tumani markazi bölgan, ammo amirlik bilan Xiva xonligi örtasidagi urişlar unga katta zarar yetkazgan. ÖzME S. Ayniyning guvohligiga tayanib, 1880-yillarda kuçli şamol tufayli şahar va atrofini qum bosganini aytadi; rusça Vikipediya esa hududning katta qismi 1868-yilda qum ostida qolganini qayd etadi. Şunga qaramay, 20-asr boşida ham Vardonze savdo va hunarmandçilik markazi sifatidagi mavqeini saqlab qolgan. Amirlik ağdarilgaç, 1920–1924-yillarda Vardonze va uning atrofi Buxoro Xalq Sovet Respublikasi hududida boşlangan mujohidlar harakatining asosiy markazlaridan biriga aylangan. ÖzME'ga köra, odamlar 1954-yilgaça qörğon içida yaşagan, sönggi qum bosişidan keyin esa uni tark etişga majbur bölgan.

Bugungi kunda şahar örnida tepalik saqlanib qolgan, uning sirti nurab, ayrim joylari öpirilib tuşgan. Atrofda Qörğoni Vardonze va Köhna Vardonze qişloqlari bor. Rusça Vikipediyaga köra, 1975-yilda bu yerda 324 gektarlik qöriqxona taşkil etilgan, ammo 1983-yilda uning maqomi tabiat yodgorligiga almaştirilgan. ÖzME ham Vardonze davlat tabiat yodgorligi tuzilganini qayd etadi. Bu yerdan çiqqan maşhur kişilar qatorida rusça Vikipediya bir neça muhaddisni, ÖzME esa tojik va özbek tillarida şe'r yozgan şoir va qozi Mulla Qurbonjon Fitrat Vardonzehiyni (1888-yilda vafot etgan) tilga oladi.