Maks Plank

Maks Plank (töla ismi Maks Karl Ernst Lyudvig Plank; 1858-yil 23-aprel, Kil — 1947-yil 4-oktyabr, Gyottingen) — nemis nazariyotçi fizigi, kvant nazariyasining asosçilaridan biri. Inglizça Vikipediyaga köra, uning kaşfiyotlari atom va atomdan kiçik zarralar olamidagi jarayonlar haqidagi tasavvurlarni tubdan özgartirgan va zamonaviy Fizikaning poydevorini qöygan. 1918-yilda u energiya kvantlarini kaşf etgani uçun fizika böyiça Nobel mukofotiga sazovor bölgan.1

Plank Kil şahrida, huquqşunos professor oilasida tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1867-yilda oila Myunxenga köçgan; u yerda gimnaziyada matematik qobiliyati namoyon bölgan. Yoşligida musiqaga ham jiddiy qiziqqan: fortepiano, organ va violonçel çalgan.

ÖzME'ga köra, Plank 1874–1877-yillarda Myunxen, 1877–1878-yillarda Berlin universitetida tahsil olgan. Berlinda u Gelmgols va Kirxgof ma'ruzalarini tinglagan; Inglizça Vikipediyaga köra, aynan Klauzius asarlarini mustaqil örganiş uni termodinamikani tanlaşga undagan. 1880–1885-yillarda Myunxen universitetida dars bergan, 1885-yildan Kil, 1889-yildan esa Berlin universitetining professori bölgan. 1894-yildan Berlin Fanlar akademiyasi, 1926-yildan London qirollik jamiyati a'zosi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Plank ikki marta Kayzer Vilgelm jamiyatining prezidenti bölgan; 1948-yilda bu jamiyat uning nomi bilan Maks Plank jamiyati deb qayta nomlangan. Natsistlar hokimiyati yillarida u yahudiy hamkasblarini himoya qilişga uringan. 1945-yil yanvarida uning öğli Ervin Gitlerga qarşi suiqasd işida ayblanib qatl etilgan.

Plankning ilk tadqiqotlari termodinamika va issiqlik nurlanişiga bağişlangan. ÖzME'ga köra, u 1879-yilda termodinamikaning ikkinçi qonunini asoslab bergan, 1883–1888-yillarda esa termodinamika qonunlarini gazlar va kuçsiz eritmalardagi dissotsiatsiya kabi fizik-kimyoviy jarayonlarga tatbiq etgan.

Kvant gipotezasi

1894-yildan Plank mutlaq qora jismning nurlaniş muammosi ustida işlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1900-yil 14-dekabrda u Nemis fizika jamiyatida elektromagnit energiya faqat ma'lum ulişlar — kvantlar şaklida nurlanişi mumkin, degan farazni ilgari surgan. Bu ulişning kattaligi E = hν formulasi bilan ifodalanadi, bunda ν — nurlaniş çastotasi, h esa keyinçalik Plank doimiysi deb atalgan ta'sir kvanti. Şu farazga tayanib, Plank mutlaq qora jism nurlaniş spektrida energiyaning taqsimlanişini ifodalaydigan formulani — Plank nurlaniş qonunini keltirib çiqargan. ÖzME'ga köra, Plank doimiysining kiritilişi kvant fizikasi tarixining boşlanğiç nuqtasi bölgan.

Nisbiylik nazariyasi

Inglizça Vikipediyaga köra, 1905-yilda Albert Eynşteyn maxsus nisbiylik nazariyasini e'lon qilganda, Plank uning ahamiyatini darhol tuşungan kam sonli olimlardan biri bölgan va bu nazariyaning Germaniyada tez qabul qilinişiga yordam bergan. ÖzME qayd etişiça, 1906-yilda u relyativistik dinamika tenglamasini keltirib çiqargan va termodinamikani maxsus nisbiylik nazariyasi doirasida tekşirgan.

ÖzME'ga köra, Plank fizika metodologiyasiga oid köplab işlar va köp jildli nazariy fizika kursining muallifi. Inglizça Vikipediyaga köra, Plank doimiysi asosida u fundamental fizik konstantalar orqali ifodalanadigan ölçov birliklarini — Plank birliklarini taklif qilgan.