Kiyev

Kiyev (ukrainça: Kiїv) — Ukraina poytaxti va aholisi eng köp şahar. U Dnepr daryosi böyida joylaşgan, sanoat, fan, ta'lim va madaniyat markazi hisoblanadi.

Şahar nomi afsonaviy asosçi Kiy ismi bilan boğliq. Uning qaçon tttaşkil topgani haqida olimlar bahslaşadi: an'anaviy sana 482-yil bölib, şahar 1982-yilda 1500 yillik yubileyini nişonlagan. Arxeologik ma'lumotlarga köra, şahar VI yoki 7-asrda vujudga kelgan, ayrim tadqiqotçilar esa uni 9-asr oxiriga boğlaydi. Özbek tilidagi Vikipediyada Kiyev 6–7-asrlarda şarqiy slavyanlarning polyan qabilasi markazi sifatida taşkil topgani aytiladi.

Vikipediyaning özbekça maqolasiga köra, 882-yilda Kiyev knyaz Oleg qöl ostiga ötdi va 1132-yilgaça Kiyev Rusining siyosiy, madaniy va savdo markaziga aylandi. 1240-yilda şaharni möğullar zabt etdi. 1362-yildagi Kök suvlar jangidan söng Kiyev Litva Buyuk knyazligi tarkibiga kirdi; keyinçalik Polşa-Litva davlati tarkibida böldi. 1654-yilda Rossiya imperiyasi tarkibiga qöşib olingan.

1917-yil oktabrdan keyin hokimiyatni Markaziy rada egalladi. 1918-yil yanvarda şaharni Qizil armiya bosib oldi, keyin u nemislar va denikinçilar qöl ostida böldi. Ukraina SSR tarkibida Kiyev 1934-yilda poytaxt böldi. 1941-yil sentabrda şaharni faşistlar Germaniyasi bosib oldi, 1943-yil noyabrda ozod etildi. 1990–1991-yillardan mustaqil Ukraina poytaxti. Rus Vikipediyasiga köra, 2022-yil 24-fevraldan davom etayotgan Rossiya bosqinida şaharga katta zarar yetgan.

Kiyev Ukrainaning şimoliy-markaziy qismida, Dnepr daryosining örta oqimida joylaşgan. Şahar maydoni 800 km². Iqlimi nam kontinental (Köppen böyiça Dfb). Eng issiq oylar iyun–avgust, örtaça harorat 13,8 dan 24,8 °C gaça; eng sovuq oylar dekabr–fevral, −4,6 dan −1,1 °C gaça. Qor odatda noyabr örtalaridan mart oxirigaça yoğadi.

Kiyev Ukrainada viloyat markazi maqomiga ega yagona şahar bölib, maxsus huquqiy maqomga ega: şahar hokimi prezident tomonidan tayinlanadi, şahar kengaşi rahbari — mer esa saylanadi.

Özbekça Vikipediyaga köra, aholisi 2024-yilda 2888,4 ming kişi; 2013-yil iyulida 2 847 200 kişi bölgan. Ingliz Vikipediyasi 2022-yil yanvarida 2 952 301 kişi deb körsatadi. 2001-yilgi röyxatga olişda aholining taxminan 75 foizi ona tilini ukrain tili, qariyb 25 foizi rus tili deb atagan. 2006-yilgi sörovda kiyevliklarning 23 foizi ukrain, 52 foizi rus tilida gaplaşişi, 24 foizi ikkala tildan foydalanişi aniqlangan.

Kiyev maşinasozlik, şu jumladan stanoksozlik va transport maşinasozligi, aniq priborsozlik, elektrotexnika va radioelektronika markazi. Yengil, poligrafiya va oziq-ovqat sanoati korxonalari, quriliş materiallari işlab çiqariş mavjud. Şahar yirik temir yöl, şosse va havo yöllari tuguni, Dneprda port bor. Metropoliten 1960-yildan işlaydi. Ingliz Vikipediyasiga köra, mustaqillikdan keyin harbiy sanoatga boğliqlik kamaygan, xizmat körsatiş va moliya sohalari ösgan.

Şaharda Ukraina Fanlar akademiyasi, 18 oliy öquv yurti, 15 teatr, filarmoniya, qariyb 30 muzey va respublika stadioni bor. Saqlangan yodgorliklar orasida Sofiya sobori (11-asr), Oltin darvoza (11-asr), Spas çerkovi, Kirill çerkovi (12-asr), Kiyev Peçera lavrasi (12–18-asrlar), Andreyev çerkovi (18-asr) va Vladimir sobori (19-asr) bor. Rus Vikipediyasiga köra, Peçera lavrasi, Spas çerkovi va Sofiya sobori YuNESKO Jahon merosi obyektlari. Kreşçatik ansambli 1947–1954-yillarda barpo etilgan; Babiy Yarda yodgorlik 1976-yilda, uruş tarixi muzeyi memorial majmuasi 1981-yilda qurilgan.