Ötror

Ötror (qozoqça: Otyrar) — Janubiy Qozoğistondagi qadimiy şahar xarobasi. U Turarband, Tarband, Ötrortepa va Forob nomlari bilan ham tilga olinadi. Şahar Buyuk ipak yölida joylaşgan bölib, Örta Osiyo tarixida muhim örin tutgan.

Özbekça Vikipediyada şahar miloddan avvalgi 1-asr – milodiy 16-asr oraliğiga oid deb körsatiladi. Rus va ingliz tilidagi manbalarda esa şaharning gullab-yaşnaşi milodiy 1–13-asrlarga, aholi yaşaşi 19-asr boşigaça davom etgani aytiladi. Ingliz tilidagi maqolada eng quyi qatlamlar milodiy 1-asrga tegişli deyiladi.

Ingliz tilidagi maqolaga köra, oldingi nomi Forob bölgan; 13-asrga kelib Sirdaryo böyidagi Forob Ötror nomi bilan atalgan. Tangalar asosida 6–8-asrlarda bu yerda mahalliy sulola hukmronlik qilgani, poytaxti Turarband deb atalgani va keyinçalik Ötror nomini olgani taxmin qilinadi. 9–10-asrlarda şahar avval xalifalikka, söng somoniylarga böysungan. Rus tilidagi maqolaga köra, bu yerda Qoraxoniylar tanga zarbxonalaridan biri bölgan, 13-asr boşida şahar Xorazm davlati tarkibiga kirgan.

Möğullar bosqini davrida şaharni xorazmşohning toğasi boşqargan. Ingliz tilidagi maqolada uning nomi Inalçuq, rus tilidagi maqolada Qoir-xon deb berilgan. Manbalarga köra, Çingizxon elçilari yoki karvoni qatl etilgaç, möğullar şaharni qamal qilgan: rus manbasida qamal 6 oy davom etib 1219-yilda, ingliz manbasida 1219-yilda beş oy davom etgan. Şahar vayron qilingan, aholining katta qismi qirilgan.

Keyinçalik şahar qayta tiklangan. Özbekça Vikipediyaga köra, Oq Örda xonlari uni 14-asrda tiklab, masjid, madrasa va xonaqoh qurişgan. Amir Temur va temuriylar davrida u muhim harbiy şahar va qal'a bölgan. Temur 1405-yilda Ötrorda vafot etgan (rus manbasida yanvar, ingliz manbasida fevral). Rus tilidagi maqolada 1465–1718-yillarda şahar Qozoq xonligi şaharlaridan biri bölgani, 1723–1727-yillarda jungarlar tomonidan vayron qilingani aytiladi. 18-asr oxirida Ötrorda atigi 40 oila qolgan.

Ötror Aris daryosining Sirdaryoga quyiliş joyida joylaşgan. Rus manbasiga köra, u Turkiston şahridan 57 km janubda, Şimkentdan 120 km şimoli-ğarbda, Talapti qişloği yaqinida. Ingliz manbasida Turkistongaça 50 km deyiladi. Şahar karvon yöllari kesişgan joyda, Qoratau toğ etaklari yaqinida bölgan. Atrofida Ötror vohasiga kiruvçi Altintobe, Kuyruktobe kabi bir qança şahar xarobalari bor.

Rus tilidagi maqolada Ötror möğullar bosqini oldidan 200 ming aholili bölgani aytiladi. Ingliz manbasiga köra, 14–17-asrlarda aholi taxminan 5–7 ming bölgan, 18-asr oxirida esa 40 oila qolgan.

Ötror savdo va hunarmandçilik markazi bölgan. Yevropadan Osiyoga boradigan savdo yöli Volga böylaridan Saroyçiq, Köhna Urganç orqali Ötrorga yetgan. Şahar kulolçilik markazi ham bölgan; zargarlik buyumlari topilgan. Suğoriş tizimi 17–18-asrlarda asta yaroqsiz holga kelgan.

Şahar ark, şahriston va rabodden iborat bölib, mudofaa devori va xandaqlar bilan öralgan. Asosiy tepalik balandligi 18 metrgaça. Qazişmalarda köçalar, hammomlar, turar joylar qoldiqlari topilgan; 1969-yildan arxeologik tadqiqotlar boşlangan. Ötrordan allomalar, jumladan Forobiy yetişib çiqqan. Yaqin atrofda Arslonbob maqbarasi bor. 2001–2004-yillarda YUNESKO, Qozoğiston va Yaponiya loyihasi amalga oşirilgan, 2004-yildan davlat dasturi yuritilmoqda.