Dortmund

Dortmund — Germaniyaning ğarbidagi şahar, Şimoliy Reyn-Vestfaliya yerida joylaşgan. U Rur sanoat hududining yirik şaharlaridan biri va kanal porti hisoblanadi.

Dortmund yozma manbalarda Trotmanni (Throtmanni) nomi bilan tilga olingan, ammo sanasi manbalarda turliça körsatilgan: özbekça Vikipediyada 885-yil, rusça Vikipediyada 880-yil, inglizça Vikipediyada esa taxminan 882-yil. Inglizça manbaga köra, eng qadimgi yozuv Verden abbatligi hujjatlarida uçraydi. 1152-yilda Fridrix I Barbarossa yonğindan keyin şaharni qayta qurdirgan. Şahar imperiya şahri maqomini olgan, 1293-yilda pivo tayyorlaş huquqiga ega bölgan va Gansa ittifoqiga kirgan. 1320-yildan keyin hujjatlarda «Dorpmunde» şaklida yozilgan.

Uç ön yillik uruş şaharga salbiy ta'sir körsatgan. 1803-yilda Dortmund erkin imperiya şahri maqomini yöqotgan, 1815-yilda Vena kongressidan söng Prussiya qirolligi tarkibiga kirgan. 19-asr örtalaridan kömir qazib oliş va pölat işlab çiqariş tufayli sanoat şahriga aylangan. 1847-yilda Kyoln—Minden temir yöli oçilgan, 1899-yilda Dortmund—Ems kanali va port işga tuşgan.

Ikkinçi jahon uruşida şahar deyarli butunlay vayron bölgan. Inglizça manbaga köra, 1945-yil 12-martdagi bombardimon şahar markazidagi binolarning 98 foizini yakson qilgan. 1987-yilda Minister Ştayn konining yopilişi 150 yildan ortiq davom etgan kömir qazib olişga yakun yasagan.

Şahar hududi 280,71 km² bölib, dengiz sathidan örtaça 103 m balandlikda joylaşgan. U Emşer daryosining yuqori oqimida va Rur daryosining örta oqimida joylaşgan; janubda Lenne Rurga quyiladi, şimolda Lippe oqadi. Eng baland nuqtasi — Ziburg tumanidagi Klyuzenberg toği (254 m), eng pasti — Emşer daryosi şahar çegarasini kesib ötadigan joy (50 m). Şahar 12 şahar okrugiga bölinadi.

Aholi soni manbalarda turliça: 580 956 kişi (2011, özbekça Vikipediya), 585 352 kişi (2016, rusça Vikipediya), 614 495 kişi (inglizça Vikipediya). Aholi soni 1965-yilda eng yuqori darajaga — 657 804 kişiga yetgan. 2005-yildagi ma'lumotga köra, aholining 51,6 foizini ayollar, 48,4 foizini erkaklar taşkil etgan, çet elliklar uluşi 12,7 foiz bölgan; eng yirik diaspora — turklar. Aholining 34,6 foizi protestant, 29,6 foizi katolik, 0,7 foizi yahudiy; 34,8 foizi bu konfessiyalarga mansub emas.

Dortmund Germaniyaning yirik sanoat, ayniqsa qora metallurgiya markazlaridan biri bölgan. Oğir maşinasozlik, dastgohsozlik, elektrotexnika, kimyo va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Şaharda yirik banklar, savdo va sanoat firmalari joylaşgan; u ulgurji savdo markazi hisoblanadi. Kömir va pölat sanoati inqirozidan söng iqtisodiyot biotibbiyot texnologiyalari, mikrosistemalar texnologiyasi va xizmat körsatiş sohalariga yönalgan. Dortmund porti Yevropadagi eng yirik kanal portlaridan biri bölib, Şimoliy dengiz portlari bilan boğlangan. Şahardan oltita avtobahn ötadi, aeroport Şimoliy Reyn-Vestfaliyada yölovçi taşiş böyiça uçinçi örinda turadi.

Şaharda universitet, ilmiy tadqiqot institutlari, teatr va opera bor. Dortmund texnika universiteti, Ostvall muzeyi va Germaniya futbol muzeyi maşhur. 12—15-asrlarga oid me'moriy yodgorliklar saqlangan; ular orasida Sankt-Reynold va Sankt-Mariya çerkovlari bor. Industrial muzeylar qatoriga Sollern koni va Gansa koks zavodi kiradi. Şaharning yarmiga yaqin hududini suv yöllari, örmonlar, dalalar va Vestfalenpark, Rombergpark kabi boğlar egallaydi. «Borussiya» futbol klubi Signal Iduna Park stadionida öynaydi (81 359 örin).