Maşhad

Maşhad (forsça: مشهد) — Eronning şimoli-şarqida joylaşgan şahar, Razaviy Xuroson ustonining ma'muriy markazi. Aholi soni böyiça Tehrondan keyin mamlakatda ikkinçi örinda turadi va şialar uçun muqaddas şaharlardan biri hisoblanadi.

9-asrda hozirgi Maşhad örnida Sanobod qişloği bölgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada uning Tusdan taxminan 24 km narida joylaşgani aytiladi. Rivoyatlarga köra, 818-yilda sakkizinçi şia imomi Ali ar-Rido (Imom Rizo) şu yerda vafot etgan va uning qabri ustiga keyinçalik maqbara qurilgan. «Maşhad» sözi arabça bölib, «şahidlik joyi» ma'nosini beradi. Şahar nomi dastlab 10-asrda arab geografi al-Muqaddasiy asarida tilga olingan, 14-asrda Ibn Battuta «Maşhad ar-Rido şahri» deb yozgan.

Materialllarda 11–12-asr voqealari turliça bayon etilgan: özbekça maqolada şahar ğaznaviylar va saljuqiylar qöl ostida bölgani aytilsa, rusça maqolada 1161-yilda uni turk-öğuzlar egallagani, ingliz tilidagi maqolada esa saljuqiylar bosib olgani yoziladi; ikkala manbada ham ular muqaddas joyni talon-taroj qilmagan. 1220-yilgi möğul bosqinida Xurosonning köp şaharlari vayron bölgan, Maşhad esa nisbatan zarar körmagan, deyiladi. 1389-yilda Miranşoh Tusni vayron qilgaç, Maşhad viloyat markaziga aylangan. Temuriy Şohrux Mirzoning rafiqasi Gavharşod begim 1418-yilda muqaddas joy yonida masjid qurdirgan. Safaviylar davrida şahar diniy ahamiyatini yanada oşirgan, 16-asrda esa özbeklar hujumlariga duçor bölgan. 1736-yildan Nodirşoh davlatining poytaxti bölgan; qojarlar uni 1795-yilda (ingliz tilidagi Vikipediyada 1796-yilda) egallagan. 1912-yil 29-martda rus artilleriyasi Imom Rizo ziyoratgohini öqqa tutgan. Pahlaviylar davrida şahar tez rivojlangan: 1939-yilda ötkazilgan birinçi aholi röyxatida 76 471 kişi qayd etilgan.

Şahar Kaşafrud daryosi vodiysida joylaşgan, Eron–Turkmaniston çegarasidan taxminan 70 km janubda. Dengiz sathidan balandligi 995 m (rusça Vikipediyada taxminan 980 m). Şaharning maydoni 327 km² (rusça Vikipediyada 270 km² dan ortiq). Tehrongaça masofa ingliz tilidagi Vikipediyada taxminan 740 km, rusça Vikipediyada taxminan 900 km deb berilgan. Tehron–Maşhad temir yölining oxirgi bekati şu yerda, Markaziy Osiyodan Eronga boruvçi poyezdlar Maşhad orqali ötadi.

2011-yilda şaharda 2 749 374 kişi yaşagan, aglomeratsiyada esa 3 milliondan ortiq. 2016-yilgi röyxatga köra aholi taxminan 3 400 000 kişi. Aholining köpçiligini forslar taşkil etadi; şuningdek turkmanlar, kurdlar, ozarbayjonlar, tojiklar, hazoralar va boşqalar yaşaydi. Rusça Vikipediyaga köra, şahar Eronda afğon diasporasining asosiy markazlaridan biri. Aholining asosiy qismi şia mazhabiga e'tiqod qiladi. Rasmiy til — fors tili; mahalliy aholi orasida «maşadi» deb ataladigan şevasi ham bor.

Maşhad metallsozlik, yoğoçsozlik, töqimaçilik, oziq-ovqat va kimyo sanoati böyiça Eronning yetuk şaharlaridan biri; quriliş materiallari işlab çiqariladi, issiqlik elektr stansiyasi bor. Hunarmandçilikda gilam töqiladi, uy-rözğor va zargarlik buyumlari tayyorlanadi. Şaharda xalqaro aeroport (2017-yilda yiliga 10 milliondan ortiq yölovçi) va 2011-yilda oçilgan metro (ikki liniya, 32 bekat, 34 km) mavjud.

Şahar markazida Imom Rizo maqbarasi joylaşgan; ziyoratçi va sayyohlar soni yiliga taxminan 20 million (ingliz tilidagi Vikipediyada — 30 millionga yaqin). Gavharşod begim masjidi 1405–18 yillarda (boşqa manbalarda 1418-yilda) qurilgan. Nodirşoh maqbarasi va Rizoşoh bemoristoni 20-asrda barpo etilgan. Şahar yaqinida Firdavsiy qabri bor (rusça Vikipediyada — Maşhaddan 20 km narida). Şahardagi yirik oliy öquv yurti — Firdavsiy nomidagi Maşhad universiteti. 2017-yilda Islom hamkorlik taşkiloti Maşhadni Islom madaniyati poytaxti deb e'lon qilgan.