Kyoln

Kyoln (nemisça: Köln, lotinça: Colonia) — Germaniyaning Şimoliy Reyn-Vestfaliya yerida, Reyn daryosi böyida joylaşgan şahar. Aholisi soni böyiça Germaniyada törtinçi örinda turadi. Özbekça «Kyoln» şakli rus yozuvidagi «Kyoln» imlosidan kelib çiqqan; nemisça «ö» harfi özbek tilidagi «ö»ga mos keladi, şuning uçun «Köln» deb ham yoziladi.

Materillarga köra, hozirgi Kyoln hududidagi birinçi şahar aholi punkti miloddan avvalgi 38-yilda ubiylar qabilasi tomonidan asos solingan Oppidum Ubiorum bölgan. Milodiy 50-yilda rimliklar bu yerda Colonia Claudia Ara Agrippinensium mustamlakasini tuzdi; nomi imperator Klavdiy va şu yerda tuğilgan xotini Agrippina nomidan olingan. 85-yilda şahar Quyi Germaniya (Germania Inferior) viloyatining poytaxti böldi. 310-yilda imperator Konstantin davrida Reyn ustiga köprik qurildi.

Rim davri Kyolnni franklar egallaşi bilan tugadi; ingliz tilidagi manbada bu 462-yil, rus tilidagi manbada 454-yil deb körsatilgan. 795-yilda Karl Buyuk Hildebolidni arxiyepiskop etib tayinlab, şaharni arxiyepiskoplik markaziga aylantirdi. 1164-yilda arxiyepiskop Rayngald fon Dassel Milandan olib kelingan uç donişmand (volxv) yodgorliklarini şahar soborida joylaştirdi. 1288-yilgi Vorringen jangidan keyin Kyoln arxiyepiskoplardan mustaqil erkin şaharga aylandi. 1475-yilda Ganza ittifoqining a'zosi bölgan (ingliz tilidagi manbaga köra).

1794-yilda şaharni Fransiya egalladi; Kyoln 1814–1815-yillarda Prussiya tarkibiga ötdi. 19-asrda sanoat rivojlandi: 1832-yilda telegraf liniyasi tortildi, 1843-yilda Kyoln—Axen temir yöli oçildi, 1842-yilda sobor qurilişi qayta boşlandi. 1918–1926-yillarda şahar ingliz qöşinlari nazoratida böldi. Ikkinçi jahon uruşida Kyoln qattiq bombardimon qilindi: manbalarda markaziy qismning taxminan 80% (ingliz tilidagi manba) yoki 90% binolari (rus tilidagi manba) vayron bölgani aytiladi. 1949-yildan Germaniya Federativ Respublikasi tarkibida.

Kyoln Reynning quyi oqimida, Kyoln körfazida joylaşgan. Şarqda Bergisches Land toğligi va Zauerland, ğarbda Fille milliy boği, janubi-ğarbda Eyfel baland tekisligi, janubi-şarqda Reyn slanets toğlari bor. Şahar hududidagi eng baland nuqta — Kyonigsforst (dengiz sathidan 118 m), eng past nuqta — Vorringen yoriqi (37 m). Iqlimi mö'tadil; yillik yoğin miqdori örtaça 839 mm.

Kyoln — million aholili şahar. Özbekça Vikipediyada aholisi 1998-yilda 962 ming kişi deb körsatilgan; ingliz tilidagi manbaga köra, şahar hududida bir milliondan ortiq kişi yaşaydi. Birinçi jahon uruşi arafasida aholi 600 ming kişidan oşgan.

Kyoln — mamlakatning muhim iqtisodiy, moliya va savdo markazlaridan biri hamda xalqaro transport yöllarining yirik tuguni. Şaharda xalqaro aeroport va muhim daryo porti bor. Yetakçi tarmoqlar — maşinasozlik, avtomobilsozlik, elektrotexnika; şuningdek neftni qayta işlaş, kimyo, töqimaçilik, oziq-ovqat va boşqa sanoat korxonalari işlaydi. 1930-yilda Genri Ford şaharda zavodlar qurgan. Kyoln — ulgurji savdo va kredit-bank işlarining markazi, xalqaro yarmarka va körgazmalar ötkaziladi. Lufthansa aviakompaniyasining boş ofisi şu yerda joylaşgan. Kyolnda 1709-yildan beri Eau de Cologne (odekolon) işlab çiqariladi.

Şaharning asosiy yodgorligi — Kyoln sobori (gotika uslubi; qurilişi 1248-yilda boşlangan). Roman uslubidagi çerkovlar, ratuşa va barokko çerkovlari ham saqlangan. Kyolnda 30 dan ortiq muzey va yuzlab galereyalar mavjud. Kyoln universiteti 1388-yilda oçilgan; şaharda Germaniya sport universiteti va boşqa oliy öquv yurtlari ham bor.