astronom

Astronom — astronomiya sohasida ixtisoslaşgan olim. Astronomlar yulduzlar, sayyoralar, yöldoş va kometalar, galaktikalar kabi osmon jismlarini kuzatiş hamda astrofizik modellarni qöllaş orqali örganadi.

Astronomlar odatda tajriba ötkaza olmaydi, çunki tadqiq etiladigan jismlar juda uzoqda joylaşgan. Şu sababli ular asosan kuzatuvlarga tayanadi: elektromagnit nurlaniş, gravitatsion tölqinlar yoki kosmik nurlar kabi zarraçalarni qayd etadi. Quyoş tizimidagi sayyoralar böyiça ba'zi tajribalar masofadan boşqariladigan kosmik apparatlar yordamida mumkin bölgan. Astronomlar astrometriya (osmon jismlarining örni), fotometriya (yoruğlik oqimi), spektroskopiya (intensivlikning tölqin uzunligiga boğliqligi) va tasvirga oliş kabi ölçovlarni bajaradi.

Astronomiya köplab tor yönalişlarga bölinadi: astrometriya, sayyoralar astronomiyasi, astrofizika, astrokimyo, astrobiologiya, yulduzlar astronomiyasi, galaktika va galaktikadan taşqari astronomiya hamda fizik kosmologiya. Kuzatuv astronomiyasida infraqizil, neytrino, rentgen va gravitatsion tölqin astronomiyasi kabi ixtisosliklar ham bor. Fizik kosmologiya olamni yaxlit holda örganadi va astronomiyaga yaqin, lekin alohida fan hisoblanadi.

Zamonaviy astronomlar okulyar orqali kuzatişni juda kam qöllaydi. Odatda teleskop fokusiga örnatilgan maxsus kamera (CCD) işlatiladi; u uzoq, hatto bir neça soatlik ekspozitsiya bilan köz bilan körinmaydigan xira jismlarni suratga oliş imkonini beradi. Raqamli suratlar kompyuter dasturlari yordamida qayta işlanadi. Astronomlar teleskopda yiliga atigi bir neça hafta işlaydi; vaqtning asosiy qismi ma'lumotlarni tahlil qiliş va kuzatilgan hodisalar sabablarini izohlaşga ketadi. Köpçilik tadqiqotdan taşqari öqitiş, asbob yasaş yoki rasadxona işini yuritişga yordam beriş bilan ham şuğullanadi. Universitetlarda işlovçilar talabalarga dars beradi, köp universitetlar ommaviy teleskop kuzatuvlari va planetariy kabi tarğibot dasturlarini ötkazadi.

Astronomlar orasida havaskorlar ham bor. Havaskor astronomiya daromad keltirmaydi va maxsus ta'lim talab qilmaydi. Rus manbasiga köra, havaskorlar ba'zan olam haqidagi bilimlarga sezilarli hissa qöşgan, masalan, 19-asr havaskor astronomi Ye. Bixanov işlari.

Tarixan astronomiya köproq osmondagi hodisalarni tasniflaş va tavsiflaş bilan şuğullangan, keyinroq paydo bölgan astrofizika esa ularni fizika qonunlari yordamida tuşuntirgan. Ingliz tilidagi manbaga köra, bugungi kunda bu farq asosan yöqolgan va «astronom» hamda «astrofizik» atamalari bir-birini almaştiradi. Rus manbasida esa hozirgi astronomiya matematika, fizika va kosmologiyadan ajralmasligi ta'kidlanadi. 20-asrning deyarli butun davomida, CCD matritsalar paydo bölgunga qadar, fotografik plastinkalar va fotoplyonka keng qöllangan.

Kasbiy astronomlar yuqori ta'limli mutaxassislar bölib, odatda fizika yoki astronomiya böyiça PhD darajasiga ega va tadqiqot muassasalari yoki universitetlarda işlaydi. Rus manbasiga köra, zamonaviy astronomiya matematik usullarni yaxşi bilişni talab qiladi, şuning uçun ularda odatda tegişli oliy ta'lim böladi.

Astronom bölmoqçilar maktabda odatda fizika, matematika, boşqa fanlar va informatikadan keng bilim oladi. Oliy ta'limda tadqiqot olib boriş, maqola yoziş va taqdim etişni örgatuvçi kurslar ham öqiladi. Aksariyat astronomlar magistr, söng astronomiya, fizika yoki astrofizika böyiça PhD darajasini oladi. PhD tayyorgarligi odatda 5–6 yil davom etadi: asosiy fanlar böyiça yuqori kurs darslari, malaka imtihoni, bakalavr talabalariga dars beriş va tarğibot dasturlarida qatnaşiş tajribasi, ilmiy rahbar yörinişidagi tadqiqot işi, dissertatsiya va yakuniy oğzaki imtihon. Bu davrda muvaffaqiyatli talabaga stipendiya tölanadi.

Kasbiy astronomlar soni boşqa tabiiy fanlar mutaxassislariga nisbatan kam. Amerika astronomiya jamiyati (Şimoliy Amerikadagi asosiy taşkilot) rus manbasida taxminan 6500, ingliz manbasida 2024-yil holatiga taxminan 8200 a'zoga ega deb körsatilgan; bunga fizika, geologiya, muhandislik kabi boşqa sohalardagi olimlar ham kiradi. Xalqaro astronomiya ittifoqi rus manbasida qariyb 10 000 a'zo (87 mamlakat), ingliz manbasida 2024-yil holatiga taxminan 12 700 a'zo (92 mamlakat) birlaştiradi.