fizik

Fizik — fizika böyiça ixtisoslaşgan olim. Uning ilmiy faoliyati fizik olamdagi barça uzunlik va vaqt şkalalarida materiya va energiyaning özaro ta'sirini öz içiga oladi.

Fiziklar odatda hodisalarning asosi yoki yakuniy sabablari bilan qiziqadi va öz tuşunçalarini matematik nuqtai nazardan tuzadi. Ular subatom va zarralar fizikasidan biologik fizikagaça, butun koinotni qamrab oluvçi kosmologik ölçamlargaça bölgan keng sohalarda işlaydi.

Fiziklar ikki turga bölinadi:

• eksperimental fiziklar — tabiat hodisalarini kuzatiş, tajribalarni işlab çiqiş va tahlil qilişga ixtisoslaşgan;
• nazariy fiziklar — tabiiy hodisalarni tuşuntiriş va başorat qiliş uçun fizik tizimlarni matematik modellaştirişga ixtisoslaşgan.

Fiziklar bilimlarini amaliy muammolarni hal qilişda yoki yangi texnologiyalarni işlab çiqişda ham qöllaşi mumkin (amaliy fizika yoki muhandislik fizikasi). Magistr va doktorlik darajasiga ega fiziklarning odatiy işlariga tadqiqot, kuzatiş va tahlil, ma'lumotlarni tayyorlaş, asbob-uskunalar bilan işlaş, sanoat yoki tibbiyot uskunalarini loyihalaş va işlab çiqiş, dasturiy ta'minot yaratiş kiradi.

Fizikani örganiş qadimgi davrdan hozirgaça bölgan kaşfiyotlarga asoslanadi. Hozir qöllanadigan köplab matematik va fizik ğoyalar qadimgi sivilizatsiyalar asarlarida ilk ifodasini topgan. Manbalarda Bobil astronomlari, Misrlik muhandislar, yunon faylasuflari va matematiklari (Miletlik Fales, Ptolemey davridagi Misrda Evklid, Sirakuzalik Arximed) tilga olinadi. Ilm-fan ildizlari Hindiston va Xitoy kabi qadimgi Osiyo madaniyatlarida hamda islom örta asrlarida ham şakllangan.

Zamonaviy ilmiy dunyoqaraş va fizika ta'limining asosiy qismi Yevropadagi ilmiy inqilobdan kelib çiqqan deyiş mumkin. U Nikolay Kopernik işidan boşlanib, 1600-yillar boşida Galileo Galiley va Iogannes Kepler fizikasiga olib kelgan. Mexanika böyiça işni Kristian Gyuygens rivojlantirdi, 17-asr oxirida u Nyutonning harakat qonunlari va butun dunyo tortişiş qonuni bilan yakunlandi. 19-asrda Faradayning eksperimental kaşfiyotlari va Maksvellning elektromagnetizm tenglamalari muhim bosqiç böldi. 20-asrning boşlari va örtalarida köpçilik fiziklar kvant mexanikasi rivojiga hissa qöşdi.

Tabiatni keng va umumiy örganiş 19-asrda „ilm-fan“ tuşunçasi zamonaviy şaklini olgaç, bir neça sohaga bölindi. Şunda „fizika“ va „fizik“, „biologiya“ va „biolog“, „kimyo“ va „kimyogar“ kabi toifalar paydo böldi. „Fizik“ atamasini Uilyam Uuell („olim“ atamasining ham asosçisi) 1840-yilda „Induktiv fanlar falsafasi“ kitobida kiritgan.

Standart bakalavriat dasturi klassik mexanika, elektr va magnetizm, kvant mexanikasi, optika, statistik mexanika va termodinamika hamda laboratoriya tajribalaridan iborat. Talabalar matematika (hisoblaş, differensial tenglamalar, çiziqli algebra, kompleks tahlil) va informatikadan ham tayyorgarlik köradi. Fizikaga yönaltirilgan har qanday lavozim kamida fizika yoki amaliy fizika böyiça bakalavr darajasini talab qiladi; magistr darajasi (MSc, MPhil, MPhys, MSci) imkoniyatlarni kengaytiradi. Tadqiqotga yönaltirilgan karyera uçun muayyan sohada doktorlik darajasi olinadi. Ixtisoslaşuv sohalariga astrofizika, atom fizikasi, biofizika, kondensatsiyalangan moddalar fizikasi, kosmologiya, geofizika, tibbiyot fizikasi, optika, zarralar fizikasi, plazma fizikasi, kvant axborot fani, radiofizika va boşqalar kiradi.

Ba'zi mamlakatlarda kasbiy sertifikatlar mavjud. Buyuk Britaniyada Fizika instituti „Chartered Physicist“ (CPhys) malakasini beradi. Kanada fiziklar assotsiatsiyasi 1999-yilda joriy qilgan „Professional Physicist“ (P. Phys.) belgisiga hozirda 200 dan ortiq kişi ega. Janubiy Afrika Fizika instituti „Professional Physicist“ (Pr.Phys) sertifikatini beradi; uning uçun daraja va fizika bilan boğliq faoliyat tajribasi talab qilinadi (masalan, 3 yillik bakalavr darajasi va kamida olti yillik tajriba, yoki magistr darajasi va kamida uç yillik tajriba).