Mahdiyçilar qözğoloni
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Mahdiyçilar qözğoloni — 1881–1898-yillarda Sudanda turk-misr ma'muriyati va Britaniya ta'siriga qarşi kötarilgan, mustaqil mahdiyçilar davlatining tuzilişiga olib kelgan qözğolon. Unga özini «Mahdiy», ya'ni Alloh yuborgan najotkor deb e'lon qilgan diniy rahnamo Muhammad Ahmad boşçilik qilgan. Inglizça Vikipediya voqealarni 1881-yil 12-avgustdan 1899-yil 25-noyabrgaça davom etgan uruş sifatida ham tavsiflaydi.12
Sabablari
13Rusça Vikipediyaga köra, 1819-yilda Muhammad Ali tomonidan bosib olingandan söng Sudanni Misr ma'muriyati boşqargan, XIX asrning ikkinçi yarmida esa mamlakatda Britaniyaning ta'siri kuçaygan: Misr xidiviy general-gubernator lavozimiga ingliz generali Çarlz Gordonni tayinlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, aholining katta qismi oğir soliqlar, majburiy mehnat va ma'murlarning zöravonligidan qiynalgan. Rusça Vikipediya qul savdosining taqiqlanişidan norozi bölgan savdogarlar ham qözğolonni qöllab-quvvatlaganini qayd etadi.
Qözğolon boriği
131881-yilda Muhammad Ahmad özini Mahdiy deb e'lon qilib, soliqlarni bekor qilişni va turk-misr amaldorlariga qarşi muqaddas uruşni da'vat etgan. Uni hukumat qarorgohi Xartumga çaqirişganida bu talabni rad etgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1881-yil avgustida Abba orolida unga qarşi yuborilgan ikki rota askarning tasodifiy mağlubiyati qözğolonçilar ruhini kötargan. Söngra mahdiyçilar Kordofanga ötib, 1883-yil boşida uning markazi Al-Ubayyidni eğallagan, xuddi şu yil noyabrida ingliz generali Xiks boşçiligidagi Misr armiyasini tor-mor qilgan. Qözğolon Darfur va janubiy viloyatlarga ham yoyilgan; ÖzME'ga köra, Sudan janubidagi qabilalar ham qözğolonçilarga yordam bergan.
1884-yilda Britaniya Xartumdagi Misr garnizonini olib çiqiş uçun Gordonni yuborgan. Şahar uzoq qamaldan söng 1885-yil 26-yanvarga ötar keçasi hujum bilan olingan, Gordon halok bölgan. Qutqaruv ekspeditsiyasi keç qolgan.
Mahdiyçilar davlati
13ÖzME'ga köra, qözğolon natijasida markazlaşgan mustaqil davlat vujudga kelgan va 1885-yilga kelib hozirgi Sudanning deyarli butun hududi uning tarkibiga kirgan. Rusça Vikipediyaga köra, poytaxt Ummdurmon bölgan, boşqaruv şariat qonunlari va sudlariga asoslangan. Muhammad Ahmad 1885-yil iyunida terlamadan vafot etgan; davlatni xalifa unvonini olgan Abdulloh ibn Muhammad at-Toişi boşqargan. ÖzME'ga köra, davlat daromadlari aholidan olinadigan soliqlar, qul savdosi, fil suyagi eksporti va harbiy öljadan iborat bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, xalifa armiyani mustahkamlagan, qurol işlab çiqarişni yölga qöygan, 1889-yilda Efiopiya bilan uruşda Matamma yaqinida negus Yohannis IV ni mağlub etgan.
Mağlubiyat
13ÖzME'ga köra, mahdiyçilar davlati taxminan 15 yil yaşagan. 1896-yilda Gerbert Kitçener qömondonligidagi ingliz-misr qöşinlari Sudanga yuruş boşlagan va 1898-yil 2-sentyabrda Ummdurmon jangida mahdiyçilar armiyasini tor-mor etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uyuşgan qarşilik keyingi yili tugagan va 1899-yildan Sudan rasman ingliz-misr kondominiumiga, amalda esa Britaniya mustamlakasiga aylangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Mahdiyçilar qözğoloni // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3452 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMahdiyçilar qözğoloni. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3452
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3452
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Восстание махдистовru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Mahdist Waren.wikipedia.org
- 3ÖzME, 5-jild, 359–360-b.manbaa.uz · ÖzME, 5-jild, 359–360-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.