Masjidi Kalon

Masjidi Kalon (forsça — «katta masjid») — Buxoroning asosiy jome masjidi, şaharning markaziy Poyi Kalon majmuasi tarkibidagi me'moriy yodgorlik. Rusça Vikipediyaga köra, u Örta Osiyoda saqlanib qolgan jome masjidlar orasida Samarqanddagi Bibixonimdan keyin ikkinçi yirik masjid bölib, bir vaqtda 12 mingga yaqin kişini siğdiradi.12

ÖzME'ga köra, masjid 12-asrga oid qadimgi imorat qoldiqlari ustida 14—15-asrlarda qurila boşlagan va 16-asr boşlarida qayta ta'mirlangan; bu ma'lumotlar hovli va uning atrofida olib borilgan arxeologik tekşiruvlar natijasida aniqlangan. Rusça Vikipediyaga köra, hozirgi bino ostida yana ikki masjid qoldiği bor. Ulardan eng pastkisi qoraxoniy hukmdor Arslonxon (1102—1130) davrida qurilgan va hozirgi binoga teng ölçamda bölgan; Samarqanddagi Bibixonim masjidi bunyod etilgunça u Movarounnahrning eng katta masjidi hisoblangan. Ikkinçisi 14-asrning birinçi yarmiga oid, butunlay pişiq ğiştdan qurilgan. Hozirgi bino Temuriylar davrida, taxminan Mirzo Uluğbek hukmronligi yillarida barpo etilgan, deb taxmin qilinadi.

Rusça Vikipediyaga köra, 1514-yilda Şayboniylardan Ubaydullaxon davrida masjid jiddiy ta'mirlangan: boş tarzi qayta qurilib, koşin va sirli ğişt bilan bezatilgan, maqsurada yangi mehrob işlangan. ÖzME'ga köra, mehrob bezaklari nozik koşinkorlikning yuksak namunasi bölib, unda usta Boyazid Puroniy ismi va 1514-yil sanasi yozilgan. 1542-yilda kiraverişdagi peştoq tokçasiga Abdulazizxon nomidan Buxoro aholisini ayrim soliqlardan ozod qiliş haqidagi farmon bitilgan marmar taxta örnatilgan.

ÖzME'ga köra, masjid töğri törtburçak tarhli bölib, ölçami 127 × 78 m. Keng hovlini gumbazli yopiq ayvon (bostirma) öragan: 288 ta kiçik gumbaz 208 ustunga tayanadi, ustunlar ostiga keyinroq kvadrat şakldagi poyustunlar qöyilgan. Hovlining tört tomoni örtasida bezakli peştoqlar joylaşgan, ulardan şarqdagi taşqi peştoq ulkanligi va boy bezagi bilan alohida ajralib turadi. Masjidning taşqariga oçiladigan yettita eşigi bor, asosiy şarqiy darvozaning oldida va içkarisida keng ayvonlar qurilgan.

Peştoq ravoğidagi boloxona va yon tomondagi qirrali ravoqlar koşin hamda sirlangan ğişt bilan, ayrim ravoqlar esa ganç naqşlar bilan bezatilgan. Hovlining töridagi peştoq orqali xonaqoh-maqsuraga ötiladi. ÖzME'ga köra, xonaqohning baland poygumbazi ustidagi moviy gumbaz uzoqdan körinib turadi, içki gumbaz ostidagi bağallarda «qolipkori» uslubida 16 ta kiçik ravoqça işlangan. Hovlidagi peştoq oldida kiçik köşk bor; uning 20-asrdagi qurilişida Usta Şirin Murodov qatnaşgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1935-yilda masjid don ombori sifatida foydalanilgan, juma namozlari esa yonidagi Mir Arab madrasasida öqilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1996-yilda masjid Özbekiston musulmonlari idorasi ixtiyoriga topşirilgan va bu haqdagi farmon matni ham marmar taxtaga bitilgan. 1997-yilda Buxoroning 2500 yilligi munosabati bilan Islom Karimov taşabbusi bilan ta'mirlanib, yana faoliyat körsata boşlagan. Hozir masjid Özbekistonning moddiy-madaniy meros obyektlari milliy röyxatiga kiritilgan.