Niso
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Niso — Turkmanistonning poytaxti Aşxobod yaqinida joylaşgan antik va örta asr şahar xarobasi. U qadimda Parfiya davlatining markazlaridan biri bölgan va ikki tepalikdan — Yangi Niso va Eski Nisodan iborat.
Tarixi
13Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Niso örnidagi eng qadimgi inson faoliyati izlari miloddan avvalgi 4–2-ming yillikka oid; miloddan avvalgi 1-ming yillikda bu yerda yirik ötroq aholi punkti bölgan. Miloddan avvalgi 245-yilda dax-parn qabilalari Arsak va Tiridat boşçiligida Parfienada hokimiyatni egallab, Nisani poytaxt qilgani aytiladi. Inglizça Vikipediyada esa Niso odatda Arsak I (miloddan avvalgi taxm. 250—211) tomonidan asos solingan, deb taxmin qilinişi, biroq qal'aning şohlar qarorgohi yoki maqbarasi bölgani isbotlanmagani qayd etilgan.
Eski Niso qadimda Mixridatkirt («Mitridat qal'asi») deb atalgan. Rus manbasida qal'a Mitridat I (miloddan avvalgi 174—136) davrida qurilgani, boşqa bir örinda esa Mitridat I yoki Mitridat II asos solgani yoziladi. Inglizça manbada nomning Mitridat I tomonidan berilgani aytiladi. Özbekça manbaga köra, Yangi Niso tepaligi antik davrda Parfiya podşoligining poytaxti bölgan.
Rus manbasiga köra, 226-yilda Parfiya podşoligi barham topgaç, Eski Niso vayron qilingan. Yangi Niso esa mavjud bölib qoldi; 5-asrda Sosoniy şohi Firuz davrida qayta qurilib, mustahkamlandi. 651-yilda hudud arablar qöliga ötgan, keyinçalik Tohiriylar, Somoniylar, Ğaznaviylar, Saljuqiylar, Xorazmşohlar va boşqa sulolalar hukmronligida bölgan. 1220-yilda möğullar şaharni 15 kun qamal qilib egallagan; manbada 70 mingdan ortiq aholi öldirilgani yoziladi. 19-asr boşidan Nisani teka turkmanlari egallagan, Bagir qişloği vujudga kelgan, Niso esa aholisiz qolib, Bagir çekkasidagi xarobaga aylangan. Inglizça manbada Niso miloddan avvalgi 1-asrning 1-ön yilligida zilzilada butunlay vayron bölgani ham aytiladi.
Geografiyasi
13Niso Aşxobod markazidan taxminan 18 km ğarbda, Bagir mavzesi yaqinida joylaşgan. Yangi Niso maydoni özbekça manbada 18 ga, Eski Niso 14 ga deb körsatilgan; rus manbasida Eski Niso maydoni 14 ga va 17 ga deb ikki xil berilgan.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
131946—1960-yillarda professor M. Ye. Masson boşçiligida arxeologik qazişmalar ötkazilgan. Ibodatxona qoldiği, sopol haykalli zal, podşo xazinasi, marmar haykal, fil suyagidan işlangan ritonlar, qurol-yaroğ, bezaklar, terrakota va metall haykalçalar topilgan. Xöjalik arxividan sopol parçalariga bitilgan 200 ta hujjat topilgan; rus manbasiga köra, ular asosan vinoçilik mahsulotlari hisobiga oid bölib, arame yozuvida parfiy tilida yozilgan.
Eski Nisodagi «Kvadrat uy» 60×60 metrli, derazasiz, markaziy hovli atrofida 12 xonali bino bölgan, u podşo xazinasi vazifasini ötagan. Topilmalar orasida «Rodoguna haykali» va köplab ritonlar maşhur; ular Turkmaniston Boş muzeyida körgazmaga qöyilgan.
2007-yilda Niso qal'asi YUNESKO Jahon merosi ob'ekti deb e'lon qilingan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Niso // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/729 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APANiso. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/729
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/729
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q854672wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 2Wikidata: Q293535wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.