Andijon viloyati
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 495–502-b. — ziyouz.com
Andijon viloyati - ÖzR tarkibidagi viloyat. Farğona vodiysining şarqiy qismida. 1941 y. 6 martda taşkil etilgan. Mayd. 4,2 ming km2. Axolisi 2196,0 ming kişi (2000). A.v.da 14 qişloq tumani (Andijon, Asaka, Baliqçi, Buloqboşi, Böz, Jalaquduq, Izboskan, Marhamat, Oltinköl, Paxtaobod, Uluğnor, Xöjaobod, Şahrixon, Qörğontepa), 11 şahar (Andijon, Asaka, Marhamat, Oxunboboyev, Paxtaobod, Poytuğ, Xonobod, Xöjaobod, Şahrixon, Qorasuv, Qörğontepa), 5 şaharça (Andijon, Böz, Janubiy Olamuşuk, Kuyganyor, Polvontoş) va 95 qişloq fuqarolari yiğini bor (2000). Markazi — Andijon ş.
A.v. tumanlari haqida alohida maqolalarga, mas, Asaka tumani, Şahrixon tumani va b. Özbekiston mustaqillikka erişgandan söng A.v.da, boşqa viloyatlarda bölgani kabi, boşqaruvning tarixiy va milliy şakli — hokimlik örnatildi. Natijada hokimliklarda köproq mustaqillik, öz hududida öz hukmi va sözining ta'sirini oşiriş, xöjalik va iqtisodiy boşqaruvda qatiyat b-n işlaş imkoniyatlari paydo böldi. Xokimliklar hayotga hamda i.ç.ga yaqinlaşdilar. A. v. hokimi Özbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tayinlanadi va lavozimidan ozod qilinadi hamda viloyat xalq deputatlari Kengaşi tomonidan tasdiqlanadi.
Tabiati. A.v. yer yuzasi asosan tekislik. Hoz. relyefi va yer yuzasidagi jinslar törtlamçi geologik davrning katta-kiçik daryolari va irmoqlarining faoliyatidan hosil bölgan. Viloyatning ğarbiy qismi qirli tekislik (bal. 400 —500 m), şarqi (Andijon ş.dan şarqda) Farğona va Olay tizmalarining adirlaridan iborat. A.v. geologik aktiv zonada joylaşgan, kuçli zilzilalar bölib turadi (q. Andijon zilzilasi). Iqlimi keskin kontinental, quruq. Toğ tizmalari Farğona vodiysini sovuq havoning kirib kelişidan tösib turganligi uçun qişda A.v.da ob-havo birmunça barqaror. Yozi issiq, iyulning örtaça t-rasi 27,3°, kişi nisbatan so-vuq, yanv. ning örtaça t-rasi —3°. Vegetatsiya davri 217 kun. Yiliga 200 — 250 mm yoğin tuşadi. A.v. Özbekistonning boşqa viloyatlariga nisbatan suv resurslariga boy. Daryolari yoğindan, toğlardagi köp yillik qor va muzliklardan suv oladi. Asosiy daryosi — Qoradaryo (Sirdaryo irmoklaridan biri). Uning irmoqlari — Moylisuv, Oqböra, Aravonsoy va b. A.v. daryolarining suvi suğoriş uçun işlatiladi. Tuproqlari böz, qönğir, ötloqi, ötloqi-botqoq tuproqlar, qumtoş, mergel, less va çaqirtoşlardan iborat. Bahorda adirlar efemer ösimliklar b-n qoplanadi. A.v.ning ekin ekilmaydigan tekislik qismida şuvoq-şöra ösimliklari, toğ yon bağirlarida pista, bodom ösadi. Yovvoyi hayvonlar (böri, tulki, qobon va b.) kam uçraydi; sudraluvçilar, kemiruvçilar, quşlar, suv havzalarida baliqlar bor.
Aholisining köpçiligini özbeklar taşkil etadi. Qirğiz, tojik, uyğur, rus, koreys va b. ham bor. Rossiya Qöqon xonligini bosib olgaç, bu yerga rus, ukrain, tatar, arman, yahudiy va b. köçib kelgan. 1 km2 ga örtaça 517 kişi töğri keladi. Milliy tarkibi: özbeklar — 88,8%, qirğizlar 3,8%, tatarlar 3,1%, ruslar 2%. Şaharliklar 657,7 ming kişi, qişloq aholisi 1539,2 ming kişi (2000).
Xöjaligi. A.v. respublika i.ç.da va madaniy taraqqiyotida yetakçi örin tutgan viloyatlardan biri. Respublikaning 2,6% neftini, 8,3% paxtasini, 8,7% paxta tolasini, 8,7% ösimlik moyini beradi (2000; rejaga nisbatan). Tabiiy resurslar, q.x. xom aşyosi negizida işlaydigan sanoat tarmoqlari, şuningdek aholiga iste'mol buyumlari işlab çiqaradigan korxonalar barpo etildi.
Viloyatda tadbirkorlik rivojlanib borayapti. Uni qöllab-quvvatlaş maqsadlariga 2 mlrd. sömdan ziyod kredit berilib, 3,4 mln. AQŞ dollari miqdorida çet el sarmoyasi jalb qilindi (2000). 1995-2000 y.lar mobaynida viloyat iqtisodiyotida 23,5 mlrd. söm çet el sarmoyasi kiritildi.
Sanoati. Viloyatda foydali qazilmalarni qazib çiqariş, paxtaçilik va irrigatsiya b-n boğliq bölgan tarmoqlar, paxtani qayta işlaş, maşinasozlik va metallsozlik, elektrotexnika sanoatlari, quriliş materiallari i.ç., kimyo, yengil (ipgazlama, paypoq f-kalari va b.), oziq-ovqat sanoati eng rivojlangan tarmoqlardir. Viloyat mamlakatda neft va gaz qazib çiqarişda salmoqli örin tutadi. Önga yaqin neft va neft-gaz konlari (Andijon neft koni, «Xöjaobod», «Böston», «Janubiy Olamuşuk», «Xartum», «Polvontoş», «Xöjausmon» va b.) işlab turibdi. Xöjaobod — Andijon — Asaka gaz quvuri bor.
A.v.da dastlabki paxta tozalaş z-dlari Andijon ş.da 1911 y.da, Asakada 1912 y.da, Şahrixonda 1915 y.da kurilgan. Sanoatning bu turi paxta yetiştirişga qarab tez rivojlandi. 1924 y. paxta z-dlarida 25 ming t xom aşyo kayta işlangan edi. 1999 y.da mavjud 13 ta paxta qayta işlaş korxonalarida 325 ming t dan ziyod paxta qayta işlandi. Viloyatda yetiştirilayotgan pilla, jun, teri umuman qayta işlanmasdan, şundayligiça xom aşyo sifatida metropoliyaga jönatilar edi. 1907 y. yarim hunarmandçilikka asoslangan yoğ z-di quriddi. Dastlab bu zavod bir keça-kunduzda 50 t çigitni qayta işlab, 8 t ga yaqin yoğ çiqarar edi. 1954 y.da zavod yoğ-moy k-tiga aylantirildi. 1960—70 y.larda Andijon ş.da «Elektrodvigatel», «Elektroapparat» kabi yirik korxonalar, Marhamatda esa «Elektrotexnika» z-di qurildi. 1941 y. Andijon ş.da motorsozlik z-di işga tuşirildi.
Mustaqillik yillarida viloyat industriyasi öz yönalişini özgartirib, tubdan rivojlanmoqda. Mavjud korxonalar davlat tasarrufidan çikarilib, mulkçilikning özgaça şakliga kirib bormoqda. Xususan aksariyat yirik va örta korxonalar negizida aksiyadorlik jamiyatlari taşkil etiddi. Viloyatda mulkçilikning barça turiga oid 160 sanoat korxonasi bor (2000). Bulardan yiriklari: Bobur nomidagi ipgazlama i.ç. aksiyadorlik jamiyati (Andijon ş.da; tumanlarda bölimlari bor), «Andijon agrofirmasi» aksiyadorlik jamiyati, Andijon avtomobil örindiqlari zavodi, Andijon biokimyo zavodi, Andijon irrigatsiya maşinasozlik zavodi, Andijon «Semurğ» trikotaj aksiyadorlik birlaşmasi, Andijon don mahsulotlari» aksiyadorlik jamiyati, «Andijonkabel aksiyadorlik jamiyati», Çinobod paxta tozalaş aksiyadorlik jamiyati.
1991—2000 y.lar davomida A.v.da jahon andozasi darajasidagi mahsulotlar işlab çikaruvçi zamonaviy qöşma korxonalar bunyod qilindi. Viloyatda 79 qöşma korxona, 8447 kiçik va xususiy korxona mavjud. Viloyatdagi qöşma korxonalar butun viloyat yalpi sanoat mahsulotining 53% dan köproğini işlab çiqarmoqda (2000). Örta Osiyoda yagona avtomobilsozlik korxonasi — Özbek-Janubiy Koreya «ÖzDEU avto» kompaniyasi Asaka ş.da joylaşgan. (q. Asaka avtomobil zavodi). Italiyaning «Aka-uka Federiçi» aksiyadorlik jamiyati b-n hamkorlikda Asakada barpo etilgan Özbek-Italiya «FAM» qöşma korxonasi soatiga turiga qarab 1 — 1,5 t makaron işlab çiqariş quvvatiga ega. Şahrixon tumanidagi Segazaqum qişloğida kalava ip tayyorlaydigan va kelgusida undan gazlama töqiydigan «ANTEKS» oçik turdagi aksiyadorlik jamiyati korxonasi barpo etildi (1994 y. yanv.da boşlanib, 1999 y. okt. ida işga tuşirildi). Baliqçi tumani notöqima matolar işlab çiqariş yopiq turdagi aksiyadorlik jamiyati şaklidagi Özbek — Amerika qöşma korxonasi ham öz mahsulotlari b-n çet elda e'tibor qozongan korxonalardandir. Qöşma korxona zamonaviy uskunalar b-n qayta jihozlandi. Kalava ip va xom gazlama tayyorlanadigan mazkur korxonada 1300 dan ortiq işçi işlaydi (2000). Şuningdek, viloyatda rivojlangan mamlakatlarning sarmoyalari jalb qilingan «Andijon-Praga», «Andijon durdonasi», «Navigul», «Uzkoromko», Özbek-Rus-Britaniya «Mayek», «Al-Osiyo» qöşma korxonalari va Özbek-Amerika «Özdunrobita» qöşma korxonasi filiali bor.
Qişloq xöjaligi. Viloyat q.x.ning asosiy tarmoği — paxtaçilikdir. Paxtaning yalpi hosili va hosildorligi jihatidan A.v. mamlakatda oldingi örinlarda turadi. Ayniqsa mustaqillikdan keyin paxtakorga erkinlik berilgaç, paxtaçilikda tub özgarişlar sodir böldi. 1997 y.dan çigitni keng maydonlarda plyonka ostiga ekiş texnologiyasi joriy etildi (mazkur texnologiyami qöllaşda viloyat hokimi, Özbekiston Qahramoni Qobiljon Obidov katta jonbozlik körsatdi). Paxta, ğalla almaşlab ekilişi yölga qöyildi. Faqat mineral öğitlarga qarab qolmasdan mahalliy öğitlardan ham foydalanildi. Xususan gidroliz z-dining çiqindilaridan kompost tayyorlab, tuproq unumdorligini oşirişga ahamiyat berildi; ekin qator oralariga ammiak suvi oqiziş özlaştirildi. Ğöza navlarini tuproq va iqlim şaroitiga köra tanlaşga e'tibor berildi. Har yili katta maydonlarda paxtaning «Oqlaryo», «Armuğon», «Farğona-5» singari istiqbolli navlari sinab körildi va muntazam yangilanib borildi. Keyingi yillarda sinovdan ötib, ertapişar, tolasi pişiq, çigiti töla, kasalliklarga çidamliligiga işonç hosil qilingan «Oqlaryo» navi köproq ekildi. Natijada mamlakatning boşqa viloyatlariga qaraganda ğöza A.v.da barvaqt yetilmoqda. Sent. oyiga qadar hosilning asosiy qismi yiğib olinmoqda va yuqori navlarga ötkazilmoqda. 2000 y.da Oltinköl tumanidagi «Ittifoq» jamoa xöjaligida gektaridan örtaça 45,7 s, Asaka tumanidagi «Yangi hayot» jamoa xöjaligida 48,4 s atrofida hosil olindi. Şahrixon tumanidagi F. Jörayev nomidagi jamoa xöjaligining fermeri N. Toşmatov 60 s dan xirmon uydi.
A.v.da 2000 y.da sent. oyidayoq 305 ming t dan ziyod paxta tayyorlanib, şartnoma rejasi mamlakatda birinçi bölib bajarildi.
Ğallaçilikda ham «Andijon maktabi» yaratildi. Don 3 barobar köpayib, hosildorlik 1,2 marta oşdi. 2000 y.da ğalla hosildorligi möljaldagi 70,8 s dan oşib ketdi. Marhamat tumanining Uluğtoğ adirlarida Oxunboboyev nomidagi jamoa xöjaligining ijaraçisi Muhammadşarif Toşpölatov 67 s dan, Baliqçidagi Xayrixon Ergaşeva nomidagi şirkat xöjaligida ijaraçilardan Erkinboy Şukurov, Alijon Komilov, Turobjon Hakimov 85 s dan don olişdi.
Şahrixon tumanidagi «Oltin vodiy» jamoa xöjaligi ğallaçilik brigadasi boşliği Özbekiston Qahramoni Sodiqjon Abdurasulov uzoq, yillar davomida donçilikda va paxtaçilikda yuqori körsatkiçlarga erişdi. U A.v.da boşqa mintaqalardan keltirilgan yangi buğdoy navlarini sinaş va ulardan möl hosil oliş böyiça tajriba maktabi yaratdi. 2000 y. hosili uçun viloyatda 74 ming ga maydonga elita va superelita uruğlari ekildi. Kuzgi buğdoyning istiqbolli «Andijon —1», «Andijon—2», «Çillaki» navlari sinab körilib, ularning parvariş tartibi aniqlab çiqildi.
Keyingi yillarda boşqa viloyatlarda ham andijonliklar yaratgan yangi navlar keng ekilmoqda. 2000 y.da davlatga 250 ming t ga yaqin ğalla topşirildi. Uning 150 ming t sidan ziyodini sara uruğlik taşkil etadi. Ğallaçilik 1999 y.da A.v.ga 9,3 mlrd. sömdan ortiq daromad keltirdi.
Q.x.da, şuningdek boğdorçilik, tokçilik, sabzavotçilik, don va çorvaçilik mahsulotlari yetiştiriş b-n ham şuğullaniladi. Boğdorçilikda A.v. anor, anjir, bodom, bexi, nok, şaftoli, olma, uzum yetiştiriş b-n ayniqsa maşhur. Viloyatda aholi soni köpligi sababli adirlarda boğlar yaratişga katta ahamiyat berilgan. Şunday boğlardan eng maşhuri «Sohibkor» meva-tokçilik i. ç. şirkatlar uyuşmasi boğidir. Mazkur boğ 1981 y.da, Asaka tumanidagi Fayziobod qişloğidan 3—4 km narida Asaka adirlarining suvsiz qovjirab yotgan yerlari bağrida pastdan quvur orqali suv çiqarib yaratilgan. Boğning barpo etilişi Özbekistonda xizmat körsatgan qişloq xöjalik xodimi Tilavoldi Yoqubov nomi b-n boğliq. A.v. boğlarida mevali daraxtlardan taşqari tokning Andijon qora uzumi navi keng ekiladi.
Q.x.da foydaniladigan yerlar maydoni tomorqa yerlarini qöşgan holda 256,7 ming ga. Q.x. ekinlari ekiladigan jami yerlari 257,6 ming ga, şu jumladan haydaladigan yer 200,9 ming ga, yaylovlar 21,7 ming ga (2000). Barça ekin maydoni 202,5 ming ga, şu jumladan don ekinlari 82,5 ming ga, paxta ekiladigan yer 110 ming ga, kartoşka, sabzavot-poliz ekinlari 4,9 ming ga, ozuqa ekinlari 16,1 ming ga, 3500 ga örmonzor bor (2000). Greçixa va soya ham yetiştirilmoqda. Umuman viloyatda mirişkor dehqon yil davomida 2—3 martadan hosil olmoqda.
A.v.da Usmon Yusupov nomidagi Katta Farğona, Janubiy Farğona, Katta Andijon, Savay, Andijonsoy, Şahrixonsoy va b. kanallar bor. Adir zonalaridagi dalalarga suv nasos st-yalari yordamida çiqariladi. Qoradaryoda Andijon suv ombori barpo qilingan. Yerning meliorativ holatini yaxşilaş maqsadida 7,8 ming km kollektor-drenaj tarmoqlari qurilgan. Viloyatning hamma tumanlaridagi suğoriladigan maydonning asosiy qismida paxta va don ekiladi.
A.v.da 13 jamoa xöjaligi, 6 davlat xöjaligi, 13 xöjaliklararo korxona, 133 şirkat xöjaligi, 36 boşqa xöjalik, 2724 fermer xöjaligi mavjud. Jamoa xöjaliklarida çorvaçilik asosan sut yetiştirişga ixtisoslaşgan, toğ oldi va toğli tumanlarda qöyçilik rivojlangan. 95 ming qoramol, 56 ming sigir, 65 ming qöy va eçki, 190,2 ming parranda bor (2000).
Transporti. T.y. transporti viloyatda asosiy transport turlaridan biri. Uning uz. 2459 km (2000). Viloyatda dastlabki t.y. 19-a. oxirlarida qurilib, keyinçalik undan tarmoqlar davom ettirilgan. Uruşdan oldin Asaka — Şahrixon (1931), Uçqörğon — Toşkömir (1935) va b. temir yöllar qurildi. Barça avtomobil yöllarining 6,2 ming km qismi qattiq qoplamali (2000). Havo yöllari Andijon ş.ni Toşkent, Moskva, Sankt-Peterburg va b. şaharlar, şuningdek Kavkaz, Qrim b-n boğlaydi. Andijon ş. köçalarida, şuningdek Andijon ş.dan Kuyganyor şaharçasiga trolleybus qatnaydi.
Madaniy-maorif, soğliqni saqlaş va sporta. 1999/2000 öquv yilida viloyatda 738 umumiy ta'lim maktabi bölib, 510 mingdan ziyod öquvçi, 24 gimnaziyada 7538 ming öquvçi, 32 akademik litseyda 5862 öquvçi, 28 musiqa va 62 sport maktabida 30940 öquvçi ta'lim oldi. Viloyatda 5 oliy öquv yurti bor: Andijon universiteti, Andijon qişloq xujaligi instituti, Andijon muhandislikiqtisodiyot instituti, Andijon tibbiyot instituti, Andijon tillar instituti. Andijon oliy öquv yurtlarida 10,8 ming talaba ta'lim oldi (2000).
1999 y. okt.da Kuyganyor şaharçasida (Andijon tumani) Özbekiston Respublika Q. x. va suv xöjaligi vazirligi Q.x. ilmiy i.ç. markazining Suğoriladigan yerlarda ğalla va dukkakli ösimliklar yetiştiriş ilmiy tadqiqot in-ti taşkil etildi. In-tning asosiy vazifasi mamlakatda suğoriladigan yerlarda dehqonçilik şaroitiga moslaşgan yangi don navlarini yaratiş, tumanlaşgan va istiqbolli ğalla va dukkakli ösimliklarni yetiştiriş texnologiyasini i.ç.dan iborat.
Viloyat şahar va tumanlarida 1998— 2000 y.larda 19 kollej va akademik litseylar binolari qurilib işga tuşirildi. Ular zamonaviy dastgoh va texnika b-n jihozlandi. Viloyatda 20 kasb-hunar kollejida 22389 öquvçi, 28 akademik litseyda 15928 öquvçi öqiydi. Andijon ş.dagi va Oqoltin tumanidagi maişiy xizmat kasb-hunar kollejlari, Andijon tumanining Oqyor qişloğidagi sanoat kasb-hunar kolleji eng namunali öquv dargohlaridir.
Viloyatda 4 muzey (Andijon viloyat adabiyot va sanat muzeyi, Andijon viloyat ölkaşunoslik muzeyi, Bobur uy muzeyi, Çölpon uy muzeyi), 508 ommaviy kutubxona (8150,4 ming nusxa asar), 183 klub, 37 madaniyat uyi, 966 badiiy havaskorlik jamoalari bor. Andijon ş.dagi Bobur nomidagi viloyat kutubxonasida (1967 y. işga tuşgan) 2000 örinli qiroatxona mavjud (2000).
A.v.da 3 ta teatr bor. Yöldoş Oxunboboyev nomidagi Andijon viloyat musiqali drama va komediya teatri Özbekistondagi tönğiç teatrlardan biri bölib, unga 1919 y. noyab.da Hamza asos solgan (q. Andijon teatri). Abbos Bakirov nomidagi Andijon davlat bolalar va yoşlar teatri 1990 y. 1 dek. da «Istiqbol» teatr studiyasi asosida taşkil etilgan (q. Andijon bolalar va yoşlar teatri). Andijon viloyat «Lola» qöğirçoq teatri 1968 y. apr.da Respublika davlat qöğirçoq teatri qoşidagi studiya bitiruvçilari asosida taşkil bölgan (q. Andijon qöğirçoq teatri).
A.v. dan Halima Nosirova, Lutfixonim Sarimsoqova, Tamaraxonim, Soyib Xöjayev, Abbos Bakirov, Ğanijon Toşmatov. Muzaffar Muhamedov kabi yirik san'atkorlar; Fattohxon Mamadaliyev, aka-uka Ismoiljon va Isroiljon Vahobovlar kabi xalq hofizlari; Habiba Oxunova, Şerali Jörayev, Turğun Xontörayev, Hoşimjon Olimjonov kabi Özbekiston xalq artistlari, Toşkanboy Egamberdiyev (Asakadan) boşliq dorbozlar sulolasi yetişib maşhuru ma'lum bölişgan.
A.v.da 5 madaniyat va istirohat boği, köplab kökalamzor xiyobonlar bor. Ayniqsa Andijon ş.dagi Alişer Navoiy nomidagi madaniyat va istirohat boği (1934 y. taşkil etilgan) maşhurdir. 1997—2000 y.larda boğ butunlay qayta qurilib, nihoyatda körkamlaştirildi. Ramziy burgut ostidagi qahvaxonaga uyğunlaştirilib qurilgan «Amfiteatr» (2000) bayram tantanalari va b. tomoşalar ötkaziladigan maskanga aylangan. Andijon ş.ning jan.-şarqida — Boğişamolda 300 ga maydonni egallagan Bobur nomidagi milliy boğ (Boği Bobur), Andijon ş.ning markaziy qismida Çölpon boği taşkil etildi. A.v.da ziyoratgoh joylar köp. Sultonobod, Xonobod, Andijon dengizi kabi joylar çet ellik sayyohlarda katta taassurot qoldiradi. Xöjaobod tumanida Bobur qadamjolaridan biri — Lotkontepada ajoyib ziyoratgoh barpo etiddi. Bu ziyoratgoh Şirmonbuloq, Çilustun toğlari b-n tutaşib ketgan. Asaka, Şahrixon, Poytuğ, Qörğontepa ş.lari xalq hunarmandçiligi badiiy buyumlari tayyorlaş b-n maşhur.
Viloyatda 14,1 ming örinli (10 ming kişiga 64 örin) 70 kasalxona muassasasi, 6233 vraç, şu jumladan 317 stomatolog (10 ming kişiga 28,7 vraç), 22 ming örta ma'lumotli tibbiy xodim, 5 sanatoriy bor (2000). Andijon ş.da Respublika şoşilinç tibbiy yordam markazining bölimi işga tuşirildi (2000).
Sport. A. v. sportçilari sportning 37 turi böyiça turli darajadagi musobaqalarda iştirok etadi (2000). Çavandozlik, çim ustida xokkey, yengil atletika, futbol, tennis, sport gimnastikasi, boks va b. Çim ustida xokkey böyiça «Andijanka» ayollar jamoasi Yevropa çempionlari kubogi sohibi. 1996 y.dan «Andijanka» ayollar futbol jamoasiga aylantirildi. Özbekiston Respublikasida xizmat körsatgan murabbiy M.D. Kim rahbarligida «Andijanka» 1998, 1999 y.larda Örta Osiyo mamlakatlari ayollar futbol jamoalari musobaqalarida muvaffaqiyatli qatnaşib, kubok hamda çempionlikni qölga kiritdi.
Andijonda xizmat körsatgan sport ustasi, Yevropa çempioni, jahon kubogi ğolibi, jahon rekordçisi yengil atletikaçi Svetlana Ölmasova va uning jamoadoş dugonasi Zamira Zayseva, boks böyiça Yevropa çempioni Feliks Pak, sambo böyiça Yevropa çemponi Mels An kabi maşhur sportçilar tarbiyalanganlar. Baydarkaçi Tatyana Levina respublika terma jamoasi tarkibida keyingi ön yillar davomida yetakçilikni qöldan bermay kelmoqda (2000). Olimpiada öyinlarida sobiq Ittifoq terma jamoalari tarkibida andijonlik sportçilar muntazam iştirok etganlar. Ular orasida Seul Olimpiadasining oğir atletika böyiça kumuş medali sovrindori Noil Muxammadiyorov, çim ustida xokkey böyiça — Igor Davidov, Moskva Olimpiadasining çim ustida xokkey böyiça bronza medali sovrindorlari — Laylo Ahmedova, Nelya Gorbatkova, Alina Xam, Valentina Zazdravnix kabilar bor.
Özbekiston mustaqillikka erişgaç, A.v. sportçilariga ham xalqaro musobaqalarda qatnaşişga keng yöl oçildi. 2000 y. da Sidney (Avstraliya) da ötkazilgan 27-olimpiada öyinlarida mamlakat böyiça yagona oltin medalni andijonlik boksçi Muhammadqodir Abdullayev oldi; boksçi Sergey Mixaylov bronza medali sohibi böldi. Boksçilardan Ötkirbek Haydarov, Ruslan Çagayevpar jahon çempionlaridir. Andijon ş. Respublika olimpiada örinbosarlari bilim yurtining boks böyiça murabbiylari M.G. Qöçqorov, A.A. Razmaxov «Özbekiston Respublikasida xizmat körsatgan sport ustasi» unvoniga sazovor bölişgan. Andijondan mohir sportçilarni tayyorlaşda sport murabbiysi V.A. Zolotaryovning katta xizmati bor.
Andijon ş.da zamonaviy sport inşootlari qurilgan: turli darajadagi xalqaro musobaqalar ötkaziladigan 35 ta tennis korti majmui (1998 y.da işga tuşgan; ön ming tomoşabinga möljallangan), «Navröz» futbol stadioni, «Yambol» sport majmui, çim ustida xokkey böyiça «Xalqaro döstlik» stadioni, şaxmat-şaşka klubi, gimnastika majmui, suziş havzalari va b. Andijon tennis inşootida har yili professional tennisçilarning xalqaro turnirlari muntazam ötkazib kelinadi. 1996 y. ötkazilgan «Çellenjer» turnirida jahondagi 26 davlatdan vakillar iştirok etdi. 1997— 1998, 1999 y.lari ötkazilgan xalqaro «Satellit» va «Istiqbol» turnirlarida ham 20 ga yaqin davlatlardan vakillar qatnaşdi. Bu xalqaro turnirlardagi katta raketka ustalarining öyinlari andijonlik yoş öquvçi-tennisçilar uçun katta mahorat maktabi bölib xizmat qilmoqda. Tennis klubida 150 ga yaqin yoşlar muntazam şuğullanib keladi, ularga 5 murabbiy saboq beryapti (2000). Öquvçilar orasida respublika musobaqalari sovrindorlari bor.
A.v. «Navröz» futbol komandasi mamlakat milliy futbol çempionatida iştirok etib keladi.
Viloyatda 70 bolalar va ösmirlar sport maktabi işlaydi; ularda 32 ming öquvçi turli sport turlari b-n şuğullanadi. Andijon ş.da olimpiada örinbosarlari bilim yurti va ixtisoslaştirilgan bolalar-ösmirlar sport maktablari yuqori malakali sportçilar tayyorlaydi.
Adabiyoti. Andijon olamşumul şuhrat egasi Zahiriddin Muhammad Bobur, Nodirabegimlar yurti. 20-a. yangi özbek adabiyotining ulkan namoyandasi Abdulhamid Çölpon Andijonda tavallud topgan. Bu yerda Zokirjon Habibiy, Oraziy, Vosit Sa'dulla, Xoşimjon Razzoqov, Sayfiy, Anisiy, Azimiy, Boqir kabi önlab ğazalnavislar yaşab ijod etdilar. Şu zaminda şakllanib obrö e'tibor qozongan Sobir Abdulla, Sulton Jöra, Komil Yaşin, Töxtasin Jalolov, Saida Zunnunovalar özbek adabiyoti rivojida alohida örin va mavqega egadirlar. 20-a.ning sönggi ön yilliklarida şe'riyatda Özbekiston xalq şoiri Tölan Nizom, Respublikada xizmat körsatgan san'at arbobi Olimjon Xoldor, Özbekistonda xizmat körsatgan madaniyat xodimlari Tursunoy Sodiqova va Xoldorjon Quronboyev, iste'dodli şoirlar — Fozil Emin, Halima Qoraboyeva, Ismoil Tölak, Xanifa Solihova, Abduhalil Qoraboyev, Şukur Qurbon, Usmonxon Şukurov, Farid Usmon, Zamira Röziyeva, Qobil Mirzo, Munavvara Tillaboyeva, Xurşida, Nabi Jaloliddin; nasrda Xabibullo, Qamçibek Kenja, Sotvoldi Rajabov, Ubaydulla Sodiqov, Odiljon Olimov, Omina Tojiboyeva; dramaturgiyada Rahbar Fayziboyeva, Zahriddin Muhitdinov, Nazirjon Rahimov, Ziyo Najmiy; bolalar adabiyotida Muqimjon Niyozov, Odil Abdurahmonlarning nomlari keng tanilgan. Nusrat Abdusalomov, Habib Siddiq, Najmiddin Ikromov, Rafiq Muxtor, Dilmurod Şokirov, Xamidullo Yusupov, Muborak Qosimova kabi bir neça önlab şoir va adiblar öz asarlarida mustaqillik davri hayotini aks ettirmoqdalar.
A.v. da Özbekiston ijodiy uyuşmalari (yozuvçilar, rassomlar, me'morlar, jurnalistlar va b.)ning viloyat taşkilotlari faoliyat körsatadi.
Matbuoti, radio va televideniyesi. A.v.da 2 viloyat gaz. («Andijonnoma», «Andijanskaya pravda»), 14 tuman gaz., 3 şahar gaz. («Asaka oqşomi», 1995; «Xonobod ovozi», 1992; «Qorasuv tongi», 1992) çiqadi. Viloyatda, şuningdek 14 tarmoq gaz., 2 jurnal («Limfa» ilmiy i.ç. majmuasining «Limfalogiya» jur., 1991 y.dan 3 oyda bir marta rus tilida çiqadi; A.v. xalq ta'limi boşqarmasining «Ta'lim ravnaqi» oylik jur., 1999) naşr etiladi.
A. v.da dastlabki radio eşittirişlari 1927 y.dan boşlangan. Şundan buyon viloyat radiosi özining mazmunli eşittirişlari b-n viloyat ijtimoiy-siyosiy hayotida öz örni va ovoziga ega bölib kelmoqda.
1963 y.da Andijon viloyatlararo telestudiya taşkil etilib telekörsatuvlar bera boşladi (mazkur studiya bir yilça faoliyat körsatib keyinroq texnik imkoniyatlar bölmaganligi tufayli öz faoliyatini töxtatgan). Respublikamiz mustaqillikka erişgaç, Andijonda 1991 y. 25 okt.da viloyat televideniyesi taşkil etilib, uning birinçi körsatuvlari efirga uzatildi. Bir oylik körsatuvlar vaqti 45 soatdan ortadi. A.v. radiosi oyiga 36 soatlik hajmda eşittirişlar beradi (2000).
Bundan taşqari A.v.da 1997 y. 23 iyundan «Andijon» yoşlar teleradiokompaniyasi yopiq turdagi aksiyadorlik jamiyati vodiy aholisiga telekörsatuvlar, radioeşittirişlar olib boradi. Teleradiokompaniya «Tasvir» nomi b-n gaz. naşr etadi; 1998 y.ning okt.dan uning «Vodiy sadosi» radiosi faoliyat körsatadi. Viloyatda, şuningdek «Taraqqiyot» (1995 y.dan) nodavlat telekanali körsatuvlar olib boradi.
Me'moriy yodgorliklari. Qadimda va örta asrlarda bunyod etilgan me'moriy yodgorliklar bizgaça yetib kelmagan. Andijon ş.da 19-a. oxirida qurilgan jome masjidi majmuasi saqlangan. Tarkibida masjid, minora va Madrasa bor. Jome masjidi Farğona vodiysida eng mahobatli binodir (q. Andijon jome masjidi majmuasi).
Şahrixonda ötgan asrda bino kilingan bir qança mahalla masjidlari va madrasalari saqlangan. Şundan biri 19-a. boşida qurilgan Ponsod masjididir. Masjidning bezak qismlarini farğonalik ustalar işlagan. Şahrixonda 1872 y. qurilgan Gumbaz madrasasi saqpangan. Andijon ş.da 20-a. boşida qurilgan 2 qavatli Ahmadbekhoji uyi ham milliy me'morlik namunalaridan biri (q. Ahmadbekhoji mehmonxonasi). Hoz. Alişer Navoiy nomidagi madaniyat va istirohat boği Ahmadbekhoji boği örnida bunyod etilgan. Boyning boğidagi şiypon binosi ham saqlanib qolgan. Paxtaobod ş.da 20-a. boşida qurilgan Otaqözi madrasasi yodgorligi ham diqqatga sazovor. Uning 5 minorasi bor.
Abduğulom Sultonov, Sobirjon Şokarimov, Şuhratjon Karimov.
Q.: Andijon bolalar va yoşlar teatri, Andijon jome masjidi majmuasi, Andijon zilzilasi, Andijon teatri, Andijon qöğirçoq teatri, Asaka avtomobil zavodi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНДИЖОН ВИЛОЯТИ - ЎзР таркибидаги вилоят. Фарғона водийсининг шарқий қисмида. 1941 й. 6 мартда ташкил этилган. Майд. 4,2 минг км2. Ахолиси 2196,0 минг киши (2000). А.в.да 14 қишлоқ тумани (Андижон, Асака, Балиқчи, Булоқбоши, Бўз, Жалақудуқ, Избоскан, Марҳамат, Олтинкўл, Пахтаобод, Улуғнор, Хўжаобод, Шаҳрихон, Қўрғонтепа), 11 шаҳар (Андижон, Асака, Марҳамат, Охунбобоев, Пахтаобод, Пойтуғ, Хонобод, Хўжаобод, Шаҳрихон, Қорасув, Қўрғонтепа), 5 шаҳарча (Андижон, Бўз, Жанубий Оламушук, Куйганёр, Полвонтош) ва 95 қишлоқ фуқаролари йиғини бор (2000). Маркази — Андижон ш.
А.в. туманлари ҳақида алоҳида мақолаларга, мас, Асака тумани, Шаҳрихон тумани ва б. Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг А.в.да, бошқа вилоятларда бўлгани каби, бошқарувнинг тарихий ва миллий шакли — ҳокимлик ўрнатилди. Натижада ҳокимликларда кўпроқ мустақиллик, ўз ҳудудида ўз ҳукми ва сўзининг таъсирини ошириш, хўжалик ва иқтисодий бошқарувда қатьият б-н ишлаш имкониятлари пайдо бўлди. Хокимликлар ҳаётга ҳамда и.ч.га яқинлашдилар. А. в. ҳокими Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан тайинланади ва лавозимидан озод қилинади ҳамда вилоят халқ депутатлари Кенгаши томонидан тасдиқланади.
Табиати. А.в. ер юзаси асосан текислик. Ҳоз. рельефи ва ер юзасидаги жинслар тўртламчи геологик даврнинг катта-кичик дарёлари ва ирмоқларининг фаолиятидан ҳосил бўлган. Вилоятнинг ғарбий қисми қирли текислик (бал. 400 —500 м), шарқи (Андижон ш.дан шарқда) Фарғона ва Олай тизмаларининг адирларидан иборат. А.в. геологик актив зонада жойлашган, кучли зилзилалар бўлиб туради (қ. Андижон зилзиласи). Иқлими кескин континентал, қуруқ. Тоғ тизмалари Фарғона водийсини совуқ ҳавонинг кириб келишидан тўсиб турганлиги учун қишда А.в.да об-ҳаво бирмунча барқарор. Ёзи иссиқ, июлнинг ўртача т-раси 27,3°, киши нисбатан со-вуқ, янв. нинг ўртача т-раси —3°. Вегетация даври 217 кун. Йилига 200 — 250 мм ёғин тушади. А.в. Ўзбекистоннинг бошқа вилоятларига нисбатан сув ресурсларига бой. Дарёлари ёғиндан, тоғлардаги кўп йиллик қор ва музликлардан сув олади. Асосий дарёси — Қорадарё (Сирдарё ирмокларидан бири). Унинг ирмоқлари — Мойлисув, Оқбўра, Аравонсой ва б. А.в. дарёларининг суви суғориш учун ишлатилади. Тупроқлари бўз, қўнғир, ўтлоқи, ўтлоқи-ботқоқ тупроқлар, қумтош, мергель, лесс ва чақиртошлардан иборат. Баҳорда адирлар эфемер ўсимликлар б-н қопланади. А.в.нинг экин экилмайдиган текислик қисмида шувоқ-шўра ўсимликлари, тоғ ён бағирларида писта, бодом ўсади. Ёввойи ҳайвонлар (бўри, тулки, қобон ва б.) кам учрайди; судралувчилар, кемирувчилар, қушлар, сув ҳавзаларида балиқлар бор.
Аҳолисининг кўпчилигини ўзбеклар ташкил этади. Қирғиз, тожик, уйғур, рус, корейс ва б. ҳам бор. Россия Қўқон хонлигини босиб олгач, бу ерга рус, украин, татар, арман, яҳудий ва б. кўчиб келган. 1 км2 га ўртача 517 киши тўғри келади. Миллий таркиби: ўзбеклар — 88,8%, қирғизлар 3,8%, татарлар 3,1%, руслар 2%. Шаҳарликлар 657,7 минг киши, қишлоқ аҳолиси 1539,2 минг киши (2000).
Хўжалиги. А.в. республика и.ч.да ва маданий тараққиётида етакчи ўрин тутган вилоятлардан бири. Республиканинг 2,6% нефтини, 8,3% пахтасини, 8,7% пахта толасини, 8,7% ўсимлик мойини беради (2000; режага нисбатан). Табиий ресурслар, қ.х. хом ашёси негизида ишлайдиган саноат тармоқлари, шунингдек аҳолига истеъмол буюмлари ишлаб чиқарадиган корхоналар барпо этилди.
Вилоятда тадбиркорлик ривожланиб бораяпти. Уни қўллаб-қувватлаш мақсадларига 2 млрд. сўмдан зиёд кредит берилиб, 3,4 млн. АҚШ доллари миқдорида чет эл сармояси жалб қилинди (2000). 1995-2000 й.лар мобайнида вилоят иқтисодиётида 23,5 млрд. сўм чет эл сармояси киритилди.
Саноати. Вилоятда фойдали қазилмаларни қазиб чиқариш, пахтачилик ва ирригация б-н боғлиқ бўлган тармоқлар, пахтани қайта ишлаш, машинасозлик ва металлсозлик, электротехника саноатлари, қурилиш материаллари и.ч., кимё, енгил (ипгазлама, пайпоқ ф-калари ва б.), озиқ-овқат саноати энг ривожланган тармоқлардир. Вилоят мамлакатда нефть ва газ қазиб чиқаришда салмоқли ўрин тутади. Ўнга яқин нефть ва нефть-газ конлари (Андижон нефть кони, «Хўжаобод», «Бўстон», «Жанубий Оламушук», «Хартум», «Полвонтош», «Хўжаусмон» ва б.) ишлаб турибди. Хўжаобод — Андижон — Асака газ қувури бор.
А.в.да дастлабки пахта тозалаш з-длари Андижон ш.да 1911 й.да, Асакада 1912 й.да, Шаҳрихонда 1915 й.да курилган. Саноатнинг бу тури пахта етиштиришга қараб тез ривожланди. 1924 й. пахта з-дларида 25 минг т хом ашё кайта ишланган эди. 1999 й.да мавжуд 13 та пахта қайта ишлаш корхоналарида 325 минг т дан зиёд пахта қайта ишланди. Вилоятда етиштирилаётган пилла, жун, тери умуман қайта ишланмасдан, шундайлигича хом ашё сифатида метрополияга жўнатилар эди. 1907 й. ярим ҳунармандчиликка асосланган ёғ з-ди қуридди. Дастлаб бу завод бир кеча-кундузда 50 т чигитни қайта ишлаб, 8 т га яқин ёғ чиқарар эди. 1954 й.да завод ёғ-мой к-тига айлантирилди. 1960—70 й.ларда Андижон ш.да «Электродвигатель», «Электроаппарат» каби йирик корхоналар, Марҳаматда эса «Электротехника» з-ди қурилди. 1941 й. Андижон ш.да моторсозлик з-ди ишга туширилди.
Мустақиллик йилларида вилоят индустрияси ўз йўналишини ўзгартириб, тубдан ривожланмоқда. Мавжуд корхоналар давлат тасарруфидан чикарилиб, мулкчиликнинг ўзгача шаклига кириб бормоқда. Хусусан аксарият йирик ва ўрта корхоналар негизида акциядорлик жамиятлари ташкил этидди. Вилоятда мулкчиликнинг барча турига оид 160 саноат корхонаси бор (2000). Булардан йириклари: Бобур номидаги ипгазлама и.ч. акциядорлик жамияти (Андижон ш.да; туманларда бўлимлари бор), «Андижон агрофирмаси» акциядорлик жамияти, Андижон автомобиль ўриндиқлари заводи, Андижон биокимё заводи, Андижон ирригация машинасозлик заводи, Андижон «Семурғ» трикотаж акциядорлик бирлашмаси, Андижон дон маҳсулотлари» акциядорлик жамияти, «Андижонкабель акциядорлик жамияти», Чинобод пахта тозалаш акциядорлик жамияти.
1991—2000 й.лар давомида А.в.да жаҳон андозаси даражасидаги маҳсулотлар ишлаб чикарувчи замонавий қўшма корхоналар бунёд қилинди. Вилоятда 79 қўшма корхона, 8447 кичик ва хусусий корхона мавжуд. Вилоятдаги қўшма корхоналар бутун вилоят ялпи саноат маҳсулотининг 53% дан кўпроғини ишлаб чиқармоқда (2000). Ўрта Осиёда ягона автомобилсозлик корхонаси — Ўзбек-Жанубий Корея «ЎзДЭУ авто» компанияси Асака ш.да жойлашган. (қ. Асака автомобиль заводи). Италиянинг «Ака-ука Федеричи» акциядорлик жамияти б-н ҳамкорликда Асакада барпо этилган Ўзбек-Италия «ФАМ» қўшма корхонаси соатига турига қараб 1 — 1,5 т макарон ишлаб чиқариш қувватига эга. Шаҳрихон туманидаги Сегазақум қишлоғида калава ип тайёрлайдиган ва келгусида ундан газлама тўқийдиган «АНТЕКС» очик турдаги акциядорлик жамияти корхонаси барпо этилди (1994 й. янв.да бошланиб, 1999 й. окт. ида ишга туширилди). Балиқчи тумани нотўқима матолар ишлаб чиқариш ёпиқ турдаги акциядорлик жамияти шаклидаги Ўзбек — Америка қўшма корхонаси ҳам ўз маҳсулотлари б-н чет элда эътибор қозонган корхоналардандир. Қўшма корхона замонавий ускуналар б-н қайта жиҳозланди. Калава ип ва хом газлама тайёрланадиган мазкур корхонада 1300 дан ортиқ ишчи ишлайди (2000). Шунингдек, вилоятда ривожланган мамлакатларнинг сармоялари жалб қилинган «Андижон-Прага», «Андижон дурдонаси», «Навигул», «Узкоромко», Ўзбек-Рус-Британия «Маек», «Ал-Осиё» қўшма корхоналари ва Ўзбек-Америка «Ўздунробита» қўшма корхонаси филиали бор.
Қишлоқ хўжалиги. Вилоят қ.х.нинг асосий тармоғи — пахтачиликдир. Пахтанинг ялпи ҳосили ва ҳосилдорлиги жиҳатидан А.в. мамлакатда олдинги ўринларда туради. Айниқса мустақилликдан кейин пахтакорга эркинлик берилгач, пахтачиликда туб ўзгаришлар содир бўлди. 1997 й.дан чигитни кенг майдонларда плёнка остига экиш технологияси жорий этилди (мазкур технологиями қўллашда вилоят ҳокими, Ўзбекистон Қаҳрамони Қобилжон Обидов катта жонбозлик кўрсатди). Пахта, ғалла алмашлаб экилиши йўлга қўйилди. Фақат минерал ўғитларга қараб қолмасдан маҳаллий ўғитлардан ҳам фойдаланилди. Хусусан гидролиз з-дининг чиқиндиларидан компост тайёрлаб, тупроқ унумдорлигини оширишга аҳамият берилди; экин қатор ораларига аммиак суви оқизиш ўзлаштирилди. Ғўза навларини тупроқ ва иқлим шароитига кўра танлашга эътибор берилди. Ҳар йили катта майдонларда пахтанинг «Оқларё», «Армуғон», «Фарғона-5» сингари истиқболли навлари синаб кўрилди ва мунтазам янгиланиб борилди. Кейинги йилларда синовдан ўтиб, эртапишар, толаси пишиқ, чигити тўла, касалликларга чидамлилигига ишонч ҳосил қилинган «Оқларё» нави кўпроқ экилди. Натижада мамлакатнинг бошқа вилоятларига қараганда ғўза А.в.да барвақт етилмоқда. Сент. ойига қадар ҳосилнинг асосий қисми йиғиб олинмоқда ва юқори навларга ўтказилмоқда. 2000 й.да Олтинкўл туманидаги «Иттифоқ» жамоа хўжалигида гектаридан ўртача 45,7 ц, Асака туманидаги «Янги ҳаёт» жамоа хўжалигида 48,4 ц атрофида ҳосил олинди. Шаҳрихон туманидаги F. Жўраев номидаги жамоа хўжалигининг фермери Н. Тошматов 60 ц дан хирмон уйди.
А.в.да 2000 й.да сент. ойидаёқ 305 минг т дан зиёд пахта тайёрланиб, шартнома режаси мамлакатда биринчи бўлиб бажарилди.
Ғаллачиликда ҳам «Андижон мактаби» яратилди. Дон 3 баробар кўпайиб, ҳосилдорлик 1,2 марта ошди. 2000 й.да ғалла ҳосилдорлиги мўлжалдаги 70,8 ц дан ошиб кетди. Марҳамат туманининг Улуғтоғ адирларида Охунбобоев номидаги жамоа хўжалигининг ижарачиси Муҳаммадшариф Тошпўлатов 67 ц дан, Балиқчидаги Хайрихон Эргашева номидаги ширкат хўжалигида ижарачилардан Эркинбой Шукуров, Алижон Комилов, Туробжон Ҳакимов 85 ц дан дон олишди.
Шаҳрихон туманидаги «Олтин водий» жамоа хўжалиги ғаллачилик бригадаси бошлиғи Ўзбекистон Қаҳрамони Содиқжон Абдурасулов узоқ, йиллар давомида дончиликда ва пахтачиликда юқори кўрсаткичларга эришди. У А.в.да бошқа минтақалардан келтирилган янги буғдой навларини синаш ва улардан мўл ҳосил олиш бўйича тажриба мактаби яратди. 2000 й. ҳосили учун вилоятда 74 минг га майдонга элита ва суперэлита уруғлари экилди. Кузги буғдойнинг истиқболли «Андижон —1», «Андижон—2», «Чиллаки» навлари синаб кўрилиб, уларнинг парвариш тартиби аниқлаб чиқилди.
Кейинги йилларда бошқа вилоятларда ҳам андижонликлар яратган янги навлар кенг экилмоқда. 2000 й.да давлатга 250 минг т га яқин ғалла топширилди. Унинг 150 минг т сидан зиёдини сара уруғлик ташкил этади. Ғаллачилик 1999 й.да А.в.га 9,3 млрд. сўмдан ортиқ даромад келтирди.
Қ.х.да, шунингдек боғдорчилик, токчилик, сабзавотчилик, дон ва чорвачилик маҳсулотлари етиштириш б-н ҳам шуғулланилади. Боғдорчиликда А.в. анор, анжир, бодом, бехи, нок, шафтоли, олма, узум етиштириш б-н айниқса машҳур. Вилоятда аҳоли сони кўплиги сабабли адирларда боғлар яратишга катта аҳамият берилган. Шундай боғлардан энг машҳури «Соҳибкор» мева-токчилик и. ч. ширкатлар уюшмаси боғидир. Мазкур боғ 1981 й.да, Асака туманидаги Файзиобод қишлоғидан 3—4 км нарида Асака адирларининг сувсиз қовжираб ётган ерлари бағрида пастдан қувур орқали сув чиқариб яратилган. Боғнинг барпо этилиши Ўзбекистонда хизмат кўрсатган қишлоқ хўжалик ходими Тилаволди Ёқубов номи б-н боғлиқ. А.в. боғларида мевали дарахтлардан ташқари токнинг Андижон қора узуми нави кенг экилади.
Қ.х.да фойданиладиган ерлар майдони томорқа ерларини қўшган ҳолда 256,7 минг га. Қ.х. экинлари экиладиган жами ерлари 257,6 минг га, шу жумладан ҳайдаладиган ер 200,9 минг га, яйловлар 21,7 минг га (2000). Барча экин майдони 202,5 минг га, шу жумладан дон экинлари 82,5 минг га, пахта экиладиган ер 110 минг га, картошка, сабзавот-полиз экинлари 4,9 минг га, озуқа экинлари 16,1 минг га, 3500 га ўрмонзор бор (2000). Гречиха ва соя ҳам етиштирилмоқда. Умуман вилоятда миришкор деҳқон йил давомида 2—3 мартадан ҳосил олмоқда.
А.в.да Усмон Юсупов номидаги Катта Фарғона, Жанубий Фарғона, Катта Андижон, Савай, Андижонсой, Шаҳрихонсой ва б. каналлар бор. Адир зоналаридаги далаларга сув насос ст-ялари ёрдамида чиқарилади. Қорадарёда Андижон сув омбори барпо қилинган. Ернинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш мақсадида 7,8 минг км коллектор-дренаж тармоқлари қурилган. Вилоятнинг ҳамма туманларидаги суғориладиган майдоннинг асосий қисмида пахта ва дон экилади.
А.в.да 13 жамоа хўжалиги, 6 давлат хўжалиги, 13 хўжаликлараро корхона, 133 ширкат хўжалиги, 36 бошқа хўжалик, 2724 фермер хўжалиги мавжуд. Жамоа хўжаликларида чорвачилик асосан сут етиштиришга ихтисослашган, тоғ олди ва тоғли туманларда қўйчилик ривожланган. 95 минг қорамол, 56 минг сигир, 65 минг қўй ва эчки, 190,2 минг парранда бор (2000).
Транспорти. Т.й. транспорти вилоятда асосий транспорт турларидан бири. Унинг уз. 2459 км (2000). Вилоятда дастлабки т.й. 19-а. охирларида қурилиб, кейинчалик ундан тармоқлар давом эттирилган. Урушдан олдин Асака — Шаҳрихон (1931), Учқўрғон — Тошкўмир (1935) ва б. темир йўллар қурилди. Барча автомобиль йўлларининг 6,2 минг км қисми қаттиқ қопламали (2000). Ҳаво йўллари Андижон ш.ни Тошкент, Москва, Санкт-Петербург ва б. шаҳарлар, шунингдек Кавказ, Қрим б-н боғлайди. Андижон ш. кўчаларида, шунингдек Андижон ш.дан Куйганёр шаҳарчасига троллейбус қатнайди.
Маданий-маориф, соғлиқни сақлаш ва спорта. 1999/2000 ўқув йилида вилоятда 738 умумий таълим мактаби бўлиб, 510 мингдан зиёд ўқувчи, 24 гимназияда 7538 минг ўқувчи, 32 академик лицейда 5862 ўқувчи, 28 мусиқа ва 62 спорт мактабида 30940 ўқувчи таълим олди. Вилоятда 5 олий ўқув юрти бор: Андижон университети, Андижон қишлоқ хужалиги институти, Андижон муҳандисликиқтисодиёт институти, Андижон тиббиёт институти, Андижон тиллар институти. Андижон олий ўқув юртларида 10,8 минг талаба таълим олди (2000).
1999 й. окт.да Куйганёр шаҳарчасида (Андижон тумани) Ўзбекистон Республика Қ. х. ва сув хўжалиги вазирлиги Қ.х. илмий и.ч. марказининг Суғориладиган ерларда ғалла ва дуккакли ўсимликлар етиштириш илмий тадқиқот ин-ти ташкил этилди. Ин-тнинг асосий вазифаси мамлакатда суғориладиган ерларда деҳқончилик шароитига мослашган янги дон навларини яратиш, туманлашган ва истиқболли ғалла ва дуккакли ўсимликларни етиштириш технологиясини и.ч.дан иборат.
Вилоят шаҳар ва туманларида 1998— 2000 й.ларда 19 коллеж ва академик лицейлар бинолари қурилиб ишга туширилди. Улар замонавий дастгоҳ ва техника б-н жиҳозланди. Вилоятда 20 касб-ҳунар коллежида 22389 ўқувчи, 28 академик лицейда 15928 ўқувчи ўқийди. Андижон ш.даги ва Оқолтин туманидаги маиший хизмат касб-ҳунар коллежлари, Андижон туманининг Оқёр қишлоғидаги саноат касб-ҳунар коллежи энг намунали ўқув даргоҳларидир.
Вилоятда 4 музей (Андижон вилоят адабиёт ва саньат музейи, Андижон вилоят ўлкашунослик музейи, Бобур уй музейи, Чўлпон уй музейи), 508 оммавий кутубхона (8150,4 минг нусха асар), 183 клуб, 37 маданият уйи, 966 бадиий ҳаваскорлик жамоалари бор. Андижон ш.даги Бобур номидаги вилоят кутубхонасида (1967 й. ишга тушган) 2000 ўринли қироатхона мавжуд (2000).
А.в.да 3 та театр бор. Йўлдош Охунбобоев номидаги Андижон вилоят мусиқали драма ва комедия театри Ўзбекистондаги тўнғич театрлардан бири бўлиб, унга 1919 й. нояб.да Ҳамза асос солган (қ. Андижон театри). Аббос Бакиров номидаги Андижон давлат болалар ва ёшлар театри 1990 й. 1 дек. да «Истиқбол» театр студияси асосида ташкил этилган (қ. Андижон болалар ва ёшлар театри). Андижон вилоят «Лола» қўғирчоқ театри 1968 й. апр.да Республика давлат қўғирчоқ театри қошидаги студия битирувчилари асосида ташкил бўлган (қ. Андижон қўғирчоқ театри).
А.в. дан Ҳалима Носирова, Лутфихоним Саримсоқова, Тамарахоним, Сойиб Хўжаев, Аббос Бакиров, Ғанижон Тошматов. Музаффар Муҳамедов каби йирик санъаткорлар; Фаттоҳхон Мамадалиев, ака-ука Исмоилжон ва Исроилжон Ваҳобовлар каби халқ ҳофизлари; Ҳабиба Охунова, Шерали Жўраев, Турғун Хонтўраев, Ҳошимжон Олимжонов каби Ўзбекистон халқ артистлари, Тошканбой Эгамбердиев (Асакадан) бошлиқ дорбозлар сулоласи етишиб машҳуру маълум бўлишган.
А.в.да 5 маданият ва истироҳат боғи, кўплаб кўкаламзор хиёбонлар бор. Айниқса Андижон ш.даги Алишер Навоий номидаги маданият ва истироҳат боғи (1934 й. ташкил этилган) машҳурдир. 1997—2000 й.ларда боғ бутунлай қайта қурилиб, ниҳоятда кўркамлаштирилди. Рамзий бургут остидаги қаҳвахонага уйғунлаштирилиб қурилган «Амфитеатр» (2000) байрам тантаналари ва б. томошалар ўтказиладиган масканга айланган. Андижон ш.нинг жан.-шарқида — Боғишамолда 300 га майдонни эгаллаган Бобур номидаги миллий боғ (Боғи Бобур), Андижон ш.нинг марказий қисмида Чўлпон боғи ташкил этилди. А.в.да зиёратгоҳ жойлар кўп. Султонобод, Хонобод, Андижон денгизи каби жойлар чет эллик сайёҳларда катта таассурот қолдиради. Хўжаобод туманида Бобур қадамжоларидан бири — Лотконтепада ажойиб зиёратгоҳ барпо этидди. Бу зиёратгоҳ Ширмонбулоқ, Чилустун тоғлари б-н туташиб кетган. Асака, Шаҳрихон, Пойтуғ, Қўрғонтепа ш.лари халқ ҳунармандчилиги бадиий буюмлари тайёрлаш б-н машҳур.
Вилоятда 14,1 минг ўринли (10 минг кишига 64 ўрин) 70 касалхона муассасаси, 6233 врач, шу жумладан 317 стоматолог (10 минг кишига 28,7 врач), 22 минг ўрта маълумотли тиббий ходим, 5 санаторий бор (2000). Андижон ш.да Республика шошилинч тиббий ёрдам марказининг бўлими ишга туширилди (2000).
Спорт. А. в. спортчилари спортнинг 37 тури бўйича турли даражадаги мусобақаларда иштирок этади (2000). Чавандозлик, чим устида хоккей, енгил атлетика, футбол, теннис, спорт гимнастикаси, бокс ва б. Чим устида хоккей бўйича «Андижанка» аёллар жамоаси Европа чемпионлари кубоги соҳиби. 1996 й.дан «Андижанка» аёллар футбол жамоасига айлантирилди. Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган мураббий М.Д. Ким раҳбарлигида «Андижанка» 1998, 1999 й.ларда Ўрта Осиё мамлакатлари аёллар футбол жамоалари мусобақаларида муваффақиятли қатнашиб, кубок ҳамда чемпионликни қўлга киритди.
Андижонда хизмат кўрсатган спорт устаси, Европа чемпиони, жаҳон кубоги ғолиби, жаҳон рекордчиси енгил атлетикачи Светлана Ўлмасова ва унинг жамоадош дугонаси Замира Зайцева, бокс бўйича Европа чемпиони Феликс Пак, самбо бўйича Европа чемпони Мельс Ан каби машҳур спортчилар тарбияланганлар. Байдаркачи Татьяна Левина республика терма жамоаси таркибида кейинги ўн йиллар давомида етакчиликни қўлдан бермай келмоқда (2000). Олимпиада ўйинларида собиқ Иттифоқ терма жамоалари таркибида андижонлик спортчилар мунтазам иштирок этганлар. Улар орасида Сеул Олимпиадасининг оғир атлетика бўйича кумуш медали совриндори Ноил Мухаммадиёров, чим устида хоккей бўйича — Игорь Давидов, Москва Олимпиадасининг чим устида хоккей бўйича бронза медали совриндорлари — Лайло Аҳмедова, Неля Горбаткова, Алина Хам, Валентина Заздравних кабилар бор.
Ўзбекистон мустақилликка эришгач, А.в. спортчиларига ҳам халқаро мусобақаларда қатнашишга кенг йўл очилди. 2000 й. да Сидней (Австралия) да ўтказилган 27-олимпиада ўйинларида мамлакат бўйича ягона олтин медални андижонлик боксчи Муҳаммадқодир Абдуллаев олди; боксчи Сергей Михайлов бронза медали соҳиби бўлди. Боксчилардан Ўткирбек Ҳайдаров, Руслан Чагаевпар жаҳон чемпионларидир. Андижон ш. Республика олимпиада ўринбосарлари билим юртининг бокс бўйича мураббийлари М.Г. Қўчқоров, А.А. Размахов «Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган спорт устаси» унвонига сазовор бўлишган. Андижондан моҳир спортчиларни тайёрлашда спорт мураббийси В.А. Золотарёвнинг катта хизмати бор.
Андижон ш.да замонавий спорт иншоотлари қурилган: турли даражадаги халқаро мусобақалар ўтказиладиган 35 та теннис корти мажмуи (1998 й.да ишга тушган; ўн минг томошабинга мўлжалланган), «Наврўз» футбол стадиони, «Ямбол» спорт мажмуи, чим устида хоккей бўйича «Халқаро дўстлик» стадиони, шахмат-шашка клуби, гимнастика мажмуи, сузиш ҳавзалари ва б. Андижон теннис иншоотида ҳар йили профессионал теннисчиларнинг халқаро турнирлари мунтазам ўтказиб келинади. 1996 й. ўтказилган «Челленжер» турнирида жаҳондаги 26 давлатдан вакиллар иштирок этди. 1997— 1998, 1999 й.лари ўтказилган халқаро «Сателлит» ва «Истиқбол» турнирларида ҳам 20 га яқин давлатлардан вакиллар қатнашди. Бу халқаро турнирлардаги катта ракетка усталарининг ўйинлари андижонлик ёш ўқувчи-теннисчилар учун катта маҳорат мактаби бўлиб хизмат қилмоқда. Теннис клубида 150 га яқин ёшлар мунтазам шуғулланиб келади, уларга 5 мураббий сабоқ беряпти (2000). Ўқувчилар орасида республика мусобақалари совриндорлари бор.
А.в. «Наврўз» футбол командаси мамлакат миллий футбол чемпионатида иштирок этиб келади.
Вилоятда 70 болалар ва ўсмирлар спорт мактаби ишлайди; уларда 32 минг ўқувчи турли спорт турлари б-н шуғулланади. Андижон ш.да олимпиада ўринбосарлари билим юрти ва ихтисослаштирилган болалар-ўсмирлар спорт мактаблари юқори малакали спортчилар тайёрлайди.
Адабиёти. Андижон оламшумул шуҳрат эгаси Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Нодирабегимлар юрти. 20-а. янги ўзбек адабиётининг улкан намояндаси Абдулҳамид Чўлпон Андижонда таваллуд топган. Бу ерда Зокиржон Ҳабибий, Оразий, Восит Саъдулла, Хошимжон Раззоқов, Сайфий, Анисий, Азимий, Боқир каби ўнлаб ғазалнавислар яшаб ижод этдилар. Шу заминда шаклланиб обрў эътибор қозонган Собир Абдулла, Султон Жўра, Комил Яшин, Тўхтасин Жалолов, Саида Зуннуновалар ўзбек адабиёти ривожида алоҳида ўрин ва мавқега эгадирлар. 20-а.нинг сўнгги ўн йилликларида шеъриятда Ўзбекистон халқ шоири Тўлан Низом, Республикада хизмат кўрсатган санъат арбоби Олимжон Холдор, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходимлари Турсуной Содиқова ва Холдоржон Қуронбоев, истеъдодли шоирлар — Фозил Эмин, Ҳалима Қорабоева, Исмоил Тўлак, Ханифа Солиҳова, Абдуҳалил Қорабоев, Шукур Қурбон, Усмонхон Шукуров, Фарид Усмон, Замира Рўзиева, Қобил Мирзо, Мунаввара Тиллабоева, Хуршида, Наби Жалолиддин; насрда Хабибулло, Қамчибек Кенжа, Сотволди Ражабов, Убайдулла Содиқов, Одилжон Олимов, Омина Тожибоева; драматургияда Раҳбар Файзибоева, Заҳриддин Муҳитдинов, Назиржон Раҳимов, Зиё Нажмий; болалар адабиётида Муқимжон Ниёзов, Одил Абдураҳмонларнинг номлари кенг танилган. Нусрат Абдусаломов, Ҳабиб Сиддиқ, Нажмиддин Икромов, Рафиқ Мухтор, Дилмурод Шокиров, Хамидулло Юсупов, Муборак Қосимова каби бир неча ўнлаб шоир ва адиблар ўз асарларида мустақиллик даври ҳаётини акс эттирмоқдалар.
А.в. да Ўзбекистон ижодий уюшмалари (ёзувчилар, рассомлар, меъморлар, журналистлар ва б.)нинг вилоят ташкилотлари фаолият кўрсатади.
Матбуоти, радио ва телевидениеси. А.в.да 2 вилоят газ. («Андижоннома», «Андижанская правда»), 14 туман газ., 3 шаҳар газ. («Асака оқшоми», 1995; «Хонобод овози», 1992; «Қорасув тонги», 1992) чиқади. Вилоятда, шунингдек 14 тармоқ газ., 2 журнал («Лимфа» илмий и.ч. мажмуасининг «Лимфалогия» жур., 1991 й.дан 3 ойда бир марта рус тилида чиқади; А.в. халқ таълими бошқармасининг «Таълим равнақи» ойлик жур., 1999) нашр этилади.
А. в.да дастлабки радио эшиттиришлари 1927 й.дан бошланган. Шундан буён вилоят радиоси ўзининг мазмунли эшиттиришлари б-н вилоят ижтимоий-сиёсий ҳаётида ўз ўрни ва овозига эга бўлиб келмоқда.
1963 й.да Андижон вилоятлараро телестудия ташкил этилиб телекўрсатувлар бера бошлади (мазкур студия бир йилча фаолият кўрсатиб кейинроқ техник имкониятлар бўлмаганлиги туфайли ўз фаолиятини тўхтатган). Республикамиз мустақилликка эришгач, Андижонда 1991 й. 25 окт.да вилоят телевидениеси ташкил этилиб, унинг биринчи кўрсатувлари эфирга узатилди. Бир ойлик кўрсатувлар вақти 45 соатдан ортади. А.в. радиоси ойига 36 соатлик ҳажмда эшиттиришлар беради (2000).
Бундан ташқари А.в.да 1997 й. 23 июндан «Андижон» ёшлар телерадиокомпанияси ёпиқ турдаги акциядорлик жамияти водий аҳолисига телекўрсатувлар, радиоэшиттиришлар олиб боради. Телерадиокомпания «Тасвир» номи б-н газ. нашр этади; 1998 й.нинг окт.дан унинг «Водий садоси» радиоси фаолият кўрсатади. Вилоятда, шунингдек «Тараққиёт» (1995 й.дан) нодавлат телеканали кўрсатувлар олиб боради.
Меъморий ёдгорликлари. Қадимда ва ўрта асрларда бунёд этилган меъморий ёдгорликлар бизгача етиб келмаган. Андижон ш.да 19-а. охирида қурилган жоме масжиди мажмуаси сақланган. Таркибида масжид, минора ва Мадраса бор. Жоме масжиди Фарғона водийсида энг маҳобатли бинодир (қ. Андижон жоме масжиди мажмуаси).
Шаҳрихонда ўтган асрда бино килинган бир қанча маҳалла масжидлари ва мадрасалари сақланган. Шундан бири 19-а. бошида қурилган Понсод масжидидир. Масжиднинг безак қисмларини фарғоналик усталар ишлаган. Шаҳрихонда 1872 й. қурилган Гумбаз мадрасаси сақпанган. Андижон ш.да 20-а. бошида қурилган 2 қаватли Аҳмадбекҳожи уйи ҳам миллий меъморлик намуналаридан бири (қ. Аҳмадбекҳожи меҳмонхонаси). Ҳоз. Алишер Навоий номидаги маданият ва истироҳат боғи Аҳмадбекҳожи боғи ўрнида бунёд этилган. Бойнинг боғидаги шийпон биноси ҳам сақланиб қолган. Пахтаобод ш.да 20-а. бошида қурилган Отақўзи мадрасаси ёдгорлиги ҳам диққатга сазовор. Унинг 5 минораси бор.
Абдуғулом Султонов, Собиржон Шокаримов, Шуҳратжон Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.