Evolyutsion ta'limot
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6–7-b. — ziyouz.com
Evolyutsion ta'limot EVOLYUTSION TA'LIMOT, evolyutsiya nazariyasi — tirik organizmlar evolyutsiyasi sabablari, harakatlantiruvçi kuçlari, mexanizmlari va umumiy qonuniyatlari töğrisidagi fan. E.t. biologiyaning nazariy asosi, xususiy biol. fanlaridan olgan natijalarni umumlaştiradi. E.t. rivojlanişining muşohidaga asoslangan 1-davri qadimiy dunyo faylasuflari Geraklit, Empedokl, Demokrit, Lukretsiy va boşqalarning işlari bilan boğliq. Ular birinçi bölib butun borliqning, jumladan, organizmlarning tarixiy özgarişi töğrisida fikr bildirişgan. Bunday qaraşlar 17— 19-asrlar boşlarida yaşagan transformizm tarafdorlari R.Guk, E.Darvin, D.Didro, J.Byuffon, E.Joffrua SentIler, I.V.Gyote va K.F.Rulye işlarida yanada rivojlantirildi. Transformistlar yagona sistemaga ega bölgan ta'limot yarata olmagan bölsalarda, E.t. örganadigan asosiy muammolarni körsatib berişdi. Bu muammolar organizmlar tuzilişi va xilmaxilligi, turlar örtasidagi öxşaşlik va tafovutlar, tiriklikning progressiv evolyutsiyasi bilan bir qatorda turli tuziliş darajasiga ega bölgan organizmlarning yaşab kelayotganligi; ayrim turlar va guruxdarning qirilib ketişi sabablarini aniqlaşdan iborat. Bu muammolarning tuşunib olinişi va ilm-fanning rivojlanişi E.t.ning yangi tarixiy davri — evolyutsiyaning dastlabki konsepsiyalari şakllanişiga zamin tayyorladi. Bu konsepsiyaning birinçisini J.'.Lamark yaratdi (1809). Keyinçalik lamarkizm deb atalgan konsepsiyada ham progressiv rivojlaniş va moslanuvçanlikka organizmlarning oldindan belgilab berilgan xususiyati sifatida teleologik va metafizik nuqtai nazardan qaraladi. Ç.Darvin yaratgan evolyutsiya nazariyasi (1859) E.t. uçun ilmiy zamin böldi. Darvin organizmlar evolyutsiyasining harakatlantiruvçi kuçlari — yaşaş uçun kuraş va undan kelib çiqadigan tabiiy tanlaniş ekanligini körsatiş orqali birinçi bölib E.t.ning asosiy muammolarini ilmiy nuqtai nazardan hal etdi. Darvinizmning paydo bölişi bilan bir vaqtda uning duşmanlari — idealistik va teleologik konsepsiyalar tarafdorlari 20-asrning 2-yarmida lamarkizmning ayrim aqidalarini yana qaytadan tiklaşdi (q. Neolamarkizm). Ammo yangi dalillar töplanişi tufayli darvinizm tobora keng yoyilib, deyarli barça ilm ahillari tomonidan tan olindi.
E.t.ning Ç.Darvindan keyingi rivojlanişi evolyutsiya mexanizmlari va qonuniyatlarini taxlil qilişdan iborat böldi. Zamonaviy nuqtai nazardan mutatsiya va tabiiy tanlaniş evolyutsiyaning eng asosiy omili hisoblanadi. Bu omillarning birgaliqsagi ta'siri evolyutsiya jarayoni amalga oşirilişining asosiy şarti hisoblanadi. Tabiiy tanlaniş bevosita organizmlar fenotipiga ta'sir etadi; natijada ayrim genlar yoki allellar emas, balki muayyan reaksiya meyoriga ega bölgan bir butun genotiplar tanlanadi. Evolyutsiyaning elementar birligi populyatsiyalar hisoblanadi. Genetik jihatdan evolyutsiya populyatsiya genofondining muayyan yönalişda özgarişi (mikroevolyutsiya) dan iborat. Taşqi muhit şaroiti özgarişi xususiyatiga qarab populyatsiyaga harakatlantiruvçi, turğunlaştiruvçi yoki dizruptiv tanlaniş ta'sir körsatişi mumkin. Tanlaniş tur individlar ontogenezining (q. Ontogenez) hamma davrida ham ta'sir etişi mumkin; filogenez ontogenozning genetik qatorlaridan iborat.
Makroevolyutsiya — turdan yuqori guruhlar içida keçadigan mikroevolyutsion jarayonlar integratsiyasidan iborat evolyutsion jarayon. Makroevolyutsiyada filogenezning umumiy qonuniyatlari va yönalişlari namoyon böladi. Organizmlar muayyan guruhlari evolyutsion özgarişlarining yönalişlari tabiiy tanlaniş bilan bir qatorda muayyan turning tuzilişi (genetik sistemasi, ontogenezi va fenotipi) xususiyatlari bilan boğliq bölgan evolyutsion çeklaniş va taqiqlar orqali ham belgilanadi.
20-asrning 30-y.larida şakllangan mikro va makroevolyutsiya töğrisidagi tasavvurlar evolyutsiyaning sintetik nazariyasi deyiladi. Zamonaviy E.t. fan sifatida evolyutsion qaraşlarning rivojlanişi, har xil yangi evolyutsion farazlar va konsepsiyalar (jumladan, tabiiy tanlanişni evolyutsiyaning boş omili sifatida tan olmaydigan konsepsiyalar)ni öz içiga oladi. Hoz. E.t. öz taraqqiyotining yangi davriga qadam qöydi. Bu davrning asosiy vazifasi evolyutsion jarayonlar mexanizmini oçiş orqali organizmlarning evolyutsion özgarişini oldindan aytib beriş va ana şu asosda evolyutsiya jarayonini boşqarişdan iborat (yana q. Darvinizm, Progress).
Q.: Darvinizm, Neolamarkizm, Ontogenez, Progress
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭВОЛЮЦИОН ТАЪЛИМОТ, эволюция назарияси — тирик организмлар эволюцияси сабаблари, ҳаракатлантирувчи кучлари, механизмлари ва умумий қонуниятлари тўғрисидаги фан. Э.т. биологиянинг назарий асоси, хусусий биол. фанларидан олган натижаларни умумлаштиради. Э.т. ривожланишининг мушоҳидага асосланган 1-даври қадимий дунё файласуфлари Гераклит, Эмпедокл, Демокрит, Лукреций ва бошқаларнинг ишлари билан боғлиқ. Улар биринчи бўлиб бутун борлиқнинг, жумладан, организмларнинг тарихий ўзгариши тўғрисида фикр билдиришган. Бундай қарашлар 17— 19-асрлар бошларида яшаган трансформизм тарафдорлари Р.Гук, Э.Дарвин, Д.Дидро, Ж.Бюффон, Э.Жоффруа СентИлер, И.В.Гёте ва К.Ф.Рулье ишларида янада ривожлантирилди. Трансформистлар ягона системага эга бўлган таълимот ярата олмаган бўлсаларда, Э.т. ўрганадиган асосий муаммоларни кўрсатиб беришди. Бу муаммолар организмлар тузилиши ва хилмахиллиги, турлар ўртасидаги ўхшашлик ва тафовутлар, тирикликнинг прогрессив эволюцияси билан бир қаторда турли тузилиш даражасига эга бўлган организмларнинг яшаб келаётганлиги; айрим турлар ва гурухдарнинг қирилиб кетиши сабабларини аниқлашдан иборат. Бу муаммоларнинг тушуниб олиниши ва илм-фаннинг ривожланиши Э.т.нинг янги тарихий даври — эволюциянинг дастлабки концепциялари шаклланишига замин тайёрлади. Бу концепциянинг биринчисини Ж.Ъ.Ламарк яратди (1809). Кейинчалик ламаркизм деб аталган концепцияда ҳам прогрессив ривожланиш ва мосланувчанликка организмларнинг олдиндан белгилаб берилган хусусияти сифатида телеологик ва метафизик нуқтаи назардан қаралади. Ч.Дарвин яратган эволюция назарияси (1859) Э.т. учун илмий замин бўлди. Дарвин организмлар эволюциясининг ҳаракатлантирувчи кучлари — яшаш учун кураш ва ундан келиб чиқадиган табиий танланиш эканлигини кўрсатиш орқали биринчи бўлиб Э.т.нинг асосий муаммоларини илмий нуқтаи назардан ҳал этди. Дарвинизмнинг пайдо бўлиши билан бир вақтда унинг душманлари — идеалистик ва телеологик концепциялар тарафдорлари 20-асрнинг 2-ярмида ламаркизмнинг айрим ақидаларини яна қайтадан тиклашди (қ. Неоламаркизм). Аммо янги далиллар тўпланиши туфайли дарвинизм тобора кенг ёйилиб, деярли барча илм аҳиллари томонидан тан олинди.
Э.т.нинг Ч.Дарвиндан кейинги ривожланиши эволюция механизмлари ва қонуниятларини тахлил қилишдан иборат бўлди. Замонавий нуқтаи назардан мутация ва табиий танланиш эволюциянинг энг асосий омили ҳисобланади. Бу омилларнинг биргалиқцаги таъсири эволюция жараёни амалга оширилишининг асосий шарти ҳисобланади. Табиий танланиш бевосита организмлар фенотипига таъсир этади; натижада айрим генлар ёки аллеллар эмас, балки муайян реакция меъёрига эга бўлган бир бутун генотиплар танланади. Эволюциянинг элементар бирлиги популяциялар ҳисобланади. Генетик жиҳатдан эволюция популяция генофондининг муайян йўналишда ўзгариши (микроэволюция) дан иборат. Ташқи муҳит шароити ўзгариши хусусиятига қараб популяцияга ҳаракатлантирувчи, турғунлаштирувчи ёки дизруптив танланиш таъсир кўрсатиши мумкин. Танланиш тур индивидлар онтогенезининг (қ. Онтогенез) ҳамма даврида ҳам таъсир этиши мумкин; филогенез онтогенознинг генетик қаторларидан иборат.
Макроэволюция — турдан юқори гуруҳлар ичида кечадиган микроэволюцион жараёнлар интеграциясидан иборат эволюцион жараён. Макроэволюцияда филогенезнинг умумий қонуниятлари ва йўналишлари намоён бўлади. Организмлар муайян гуруҳлари эволюцион ўзгаришларининг йўналишлари табиий танланиш билан бир қаторда муайян турнинг тузилиши (генетик системаси, онтогенези ва фенотипи) хусусиятлари билан боғлиқ бўлган эволюцион чекланиш ва тақиқлар орқали ҳам белгиланади.
20-асрнинг 30-й.ларида шаклланган микро ва макроэволюция тўғрисидаги тасаввурлар эволюциянинг синтетик назарияси дейилади. Замонавий Э.т. фан сифатида эволюцион қарашларнинг ривожланиши, ҳар хил янги эволюцион фаразлар ва концепциялар (жумладан, табиий танланишни эволюциянинг бош омили сифатида тан олмайдиган концепциялар)ни ўз ичига олади. Ҳоз. Э.т. ўз тараққиётининг янги даврига қадам қўйди. Бу даврнинг асосий вазифаси эволюцион жараёнлар механизмини очиш орқали организмларнинг эволюцион ўзгаришини олдиндан айтиб бериш ва ана шу асосда эволюция жараёнини бошқаришдан иборат (яна қ. Дарвинизм, Прогресс).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.