Ğöza

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 52–55-b. — ziyouz.com

Ğöza — gulxayridoşlar oilasiga mansub ösimliklar turkumi; paxta tolasi oliş uçun ekiladigan texnika ekini. 3 ta kenja turkum (Yei8088urşt, Kagrax, §1ig11a)ni öz içiga oladi. Bular bir yillik va köp yillik butalar, daraxtlar hamda tropik mintaqa buta va ötlaridir. Ğ.ning 50 turi ma'lum. Ğ. turkumida xromosomalar soni diştoid (2 l = 26) va tetraploid (2 p =52) bölgan turlari bor. Genomining tarkibiga köra ular 6 guruhga (A, V, D, S, Ye, Ğ) bölinadi. Tetraploidlarda genomi AD. Turlar guruhlar içida oson, guruhlar örtasida esa qiyin çatişadi yoki duragaylarning töliq bepuştligi kuzatiladi. Tola olinadigan ösimlik sifatida hindi-xitoy, afrika-osiyo, meksika, peru ğözalari ekiladi (q. Yovvoyi ğözalar, Madaniy ğözalar). Ğ. dehqonçilikdagi qad. ekinlardan biri. Ğ. paxtasidan olinadigan toladan foydalaniş qadim zamonlar — paleolit davridan boşlangan. Ğ. vatani Hindiston hisoblanadi. Hind vodiysida mil. dan 3 ming yil ilgari paxta yetiştirilib, undan yigirilgan ip tay-yorlangan. Şuningdek, Xitoy, Eron, Peru va Meksikada Ğ. mil.dan bir neça asr ilgari ma'lum bölgan. arxeologik ma'lumotlarga köra, Urta Osiyoda mil. av. 6—5-a.dan boşlab ekilgan. 10-a.dan Ispaniyaga va undan boşqa Yevropa mamlakatlariga tarqalgan.

Jahonda Ğ. 80 dan ortiq mamlakatda yetiştiriladi. Asosiy paxta yetiştiruvçi mamlakatlar: Xitoy (3,7 mln.ga, 30,6 s/ga, 11,4 mln. t), AQŞ (5,4 mln. ga, 17,5 i/ğa, 9,5 mln.t), Hindiston (9,0 mln.ga, 6,9 s/ga, 6,2 mln.t), Pokiston (2,9 mln.ga, 15,3 s/ga, 4,4 mln.t). Şuningdek, Braziliya, Turkiya, Misrda ham katta maydonlarni egallaydi. 20-a. oxiriga kelib asosiy paxta yetişti-ruvçi mamlakatlardan Xitoyda 3,8, AQŞda 3,6, Hindistonda 2,0, pokistonda 1,5, Turkiyada 0,8 mln.t; jahon böyiça 18,2 mln. t paxta tolasi yetiştirildi (1999). Özbekiston paxta tolasi yetiştiriş böyiça jahonda 4-örinda turadi (ğöza ekin maydoni 1440,8 ming ga, hosildorligi 24,5 s/ga, yalpi hosili3537,1 ming t; 2004).

Botanik tavsifi. Ildiz tizimi kuçli rivojlangan, öqildiz-li, keng tarmoqlanadi, yer bağriga 2,4—2,6 m kirib boradi, ildizining asosiy qismi tuproqning haydaladigan qatlamida joylaşadi. Poyasi tik ösadi, şoxlaydi, böyi 70—150 sm. Pastki barglarining qöltiğidan töğri, uzun ösuv (monopodial) şoxlar rivojlanadi, ular boş poyadan ötkir burçak ostida çiqadi. Tuzilişi jihatidan boş poyaga öxşaydi, biror sabab bilan boş poya şikastlanib, nobud bölsa, uning örnini bosa oladi. Barglari birin-ketin joylaşgan, yupqa yoki qalin, köpinça yaşil, 3—7 bölmali, yonbarglarga ega. Birinçi çin barg nihol unib çiqqanidan 7—10 kun, ikkinçisi 4—5 kun keyin paydo böladi. Kösakyaar oçilişi bilan yangi barglar çiqişi sekinlaşadi, qarigan barglarning tökilişi tezlaşadi. Boş poyada vegetatsiya oxi-rigaça 20—25 va undan köproq barg hosil böladi. Guli ikki jinsli, yirik; gulband, gulyonbarglar, kosaça, gultoj, çangçi ustunçasi va uruğçidan iborat (q. Gul). Ğ. — gulşirali ösimlik; şira bezlari gul içida va gul taşqarisida böladi. Tugunça örta tolali /uzalarda 4—5, ingiçka tolali ğözolarda 3—4 uyali. Har bir uyada 5—9 va undan köproq uruğkurtaklari bor. Mevasi 3—5 çanoqli kösak, çanoq, meva bandi, gulyonbarglar, kosa-ça, meva qati, markaziy uruğdon, çigit va tolalardan iborat. Ğ.ning ayrim turlari (jaydari ğöza)da kösak un-çalik oçilmaydi, ayrim turlarida esa çanoqlari şu qadar keng oçiladiki, hatto paxtasi yerga tökilib ketadi. Çigiti tuxum yoki noksimon şaklda, uz. 0,6—1,5 sm gaça boradi, eng yöğon qismining diametri 0,5— 0,8 sm. Uzun, asosan, oq tolalar va köpinça kalta tuklar bilan qoplangan. Ekiladigan Ğ.lar tolasi uz. 25—55 mm, oson yigiriladi, çigit qobi-ğidan yengil ajraladi, tuklari kalta (4—6 mm), qalin, dağal, çigitdan ajratiş qiyin. Pişib yetilgan çigitning qobiği töq jigarrang böladi. Dastlabki rivojlaniş davrida çigitda uglevodlar köp böladi, pişib yetilgan sayin yuqori mole-kulali azotli birikmalar va yoğlar töplanadi. 1000 dona çigit massasi 80—160 g atrofida.

Biologik xususiyatlari. Çigitning hayot faoliyati boşlanişi uçun minimal harorat 10—12° hisoblanadi. Yetarli namlik, aeratsiya, yoruğlik bölganda harorat 13—14° da murtak una boşlaydi; çigit ekilgandan 5—7—15 kun keyin nihollar qiyğos töliq unib çiqadi. Nihollar unib çiqqandan taxm. bir oy ötgaç, birinçi şona hosil böladi, yana 25—30 qundan keyin gul körinadi. Ğ. Özidan çanglanadigan ösimlik (çetdan çanglaniş kamdan-kam kuzatiladi). Navning biologik xususiyatlariga qarab, gullagandan 50—60 kun keyin birinçi kösak pişib oçiladi. Vegetatsiya davri örtaça 110—145 kun davom etadi. Vegetatsiya davrida Ğ.ga (ğöza navi va östiriş r-niga qarab) jami 3100°—4900° faol (1700-2200° samarador) harorat zarur. —1—2° da nihollari nobud böladi. Ösiş, rivojlaniş va hosil töplaş uçun sutkalik örtaça harorat 25—30° optimal hisoblanadi. Ğ. qisqa kun ösimligi, lekin 13—15 soatlik yoruğ kunda ham normal ösib rivojlanadi. Gullaş va hosil töplaş davrida maksimal suv talab qiladi. Suvga bölgan umumiy talab gektariga 8—10 ming m3 ni taşkil kiladi. Ğ. sur, qumloq va ötloqibotqoqi va b. har xil tuproqlarda ösib rivojlanişi mumkin, lekin soya joy, namni yoqtirmaydi, quçli şamolga, ayniqsa, garmselga çidamsiz. Şörlangan tuproqlarda ösmaydi.

Xöjalik ahamiyati. Ğ. qimmatlitexnika ösimli-gi; Ğ.dan olinadigan mahsulotlardan töqimaçilik, tikuvçilik, kimyo, aviatsiya, avtomobil, oziq-ovqat va b. sanoat tarmoqlarida keng foydalaniladi. Paxta tolasidan kiyim-keçak va texnika gazlamalari tayyorlanadi. Çigitidan lingp, paxşa moyi, kunjara, şulxa, şrot olinadi. Paxta moyi (çigit tarkibida 22—29%) qimmatli oziq mahsuloti bölib, glitserid, Ye, A vitaminlari va D provitamini hamda linolat kislotaga boy. Paxta şulxasi va şroti çorvaçilik uçun yuqori sifatli töyimli ozuqa hisoblanadi. Paxta şrotidan ajratib olingan oqsilli ozuqa yoş hayvonlarga sut örnida beriladi. Ğözapoyadan sellyuloza, qoğoz, karton, mebellar uçun plita materiallari i.ç.da foydalaniladi. Barglaridan limon, olma kislotalari, ösiş stimulyatorlari olinadi, çanoqlari ksilit i.ç.ga yaraydi.

Yetiştiriş texn ol ogiyas i . Ğ. almaşlab ekiş dalalariga ekiladi, ulardan ğöza-beda va ğöza-don al-maşib ekiş keng tarqalgan. Agrotexnika tadbirlari orasida kimyolaştiriş muhim örin egallaydi. Mineral öğitlar normalari, ularning nisbati tuproqiqlim zonalariga, dala şaroitiga, nav va uning hosildorligiga boğliq. Örta tolali Ğ. 1 t paxta töplaşi uçun tuproqdan 50—60 kg azot va kaliy, 12— 20 kg fosfor; ingiçka tolali Ğ. esa oziq moddalarni bunga nisbatan 20 — 25% köproq oladi. Mikroelementlar (bor, marganets, rux, mis, molib-den), organik va mahalliy öğitlar işlatiladi. Çigit ekiş tuproq harorati 10 kun davomida 12—14° bölganda mart oxiri—apr. boşlarida boşlanadi. Ekişda tuksizlantirilgan (çigitni aniq ekiş) yoki tukdor çigitlardan foydalaniladi. Qöş qatorlab, keng qatorlab (qator orasi 60, 90 sm) ekiladi. Köçat qalinligi tuproq şaroitlari va navning biologik xususiyatlariga qarab har gektarda 110— 170 minggaça niholni taşkil etadi. Örta Osiyoda Ğ. faqat suğoriladigan zonalarda ekiladi.

Hosilni yiğib oliş paxta teriş maşinalariga möljallangan dalalarda defoliatsiya yoki desikatsiya qilingandan keyin boşlanadi. Ğ. agrotexnikasining barça kompleksi, paxtani terib oliş, qisman suğoriş va b. ba'zi agrousullar mexanizatsiyalaştirilgan.

Navlari. 20-a.ning 20-y.laridan boşlab Özbekistonda 800 dan ortiq Ğ. navlari yaratildi, şundan 130 ga yaqini r-nlaştirildi (örta tolali navlardan 80 ta, ingiçka tolali navlardan 50 ta). 90-y.dan boşlab eki-layotgan asosiy navlari: örta tolali ğöza navlaridan S—4727, S—6524, 175—F, An— Boyovut 2, Namangan 77, Oq oltin, ANÖzbekiston 3, Toşkent 6, Çimboy 3010, 138—F, Qirğiziston 3, Yulduz, Buxoro 6 va b.; ingiçka tolali navlardan Termiz 24, Ter-miz 31, Surxon 5, 6249-V, 9883-I, 9871-I,S-6037, 6465-V va b.

3 a r a r k u n a n d a l a r i : Ğ.ga umurtqasiz hayvonlarning 214 turi zarar yetkazadi, bulardan 207 tasi böğimoyoklilar, şu jumladan, 203 tasi — örgimçakkana, şira, kuzgi tunlam, karadrina, ğöza tunlami va şu kabi haşarotlardir (q. Ösimlik zararkunandalari). Zararkunandalarga qarşi kuraşda agrotexnik, biologik, kimyoviy, integral himoya usullaridan foydalaniladi (q. Ösimliklarni himoya qiliş).

Kasalliklari: vertitsillyoz va fuzarioz vilt, gommoz, ildiz çirişi va b. Ğ. ekiladigan maydonlarda begona ötlarning 74 turi, çunonçi ajriq, ğumay, qöypeçak, salomalay-kum, itqönoq, qora kurmak va b.lar köp uçraydi. Begona ötlarga qarşi mexanik va kimyoviy usullar bilan kuraş olib boriladi (q. Ösimlik kasalliklari).

Ad.: Ğöza. 1—4j.lar,T., 1957—61; Malsev A. M ., Ğöza, uning turlari, tuzilişi va rivojlanişi, T., 1960; Rjevskiy G. K., Ğöza, T., 1951; Ğözaning fiziologi-yasi va bioximiyasi, T., 1961; Yuldaşev S.X., Regulyatsiya rosta xlopçatnika s pomoşyu retardantov, T., 1977; Abdullayev A.A., Omelçenko M.V., Ğöza turlari, T., 1977; P ogosov Yu ., Raqimboyev O ., Ğöza östirişning yangi usuli, T., 1977; Lifşits E.A., Muslimov S.M., Ğözani suğoriş, T., 1980; Vliyaniye vnutren-nix i vneşnix faktorov na fiziologiçeskoye i bioximiçeskiye protsess! xlopçatnika, T., 1981; Dariyev A.S., Abdullayev A.A., Xlopçatnik: (Anatomiya, morfologiya, proisxojdeniye), T., 1985; Sadmkov A.S., Xlopçatnik — çudo rasteniye, M., 1985.

Q.: Gul, Gul, Gul, Ğul, Madaniy ğözalar, Ösimliklarni himoya qiliş, Yovvoyi ğözalar

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҒЎЗА — гулхайридошлар оиласига мансуб ўсимликлар туркуми; пахта толаси олиш учун экиладиган техника экини. 3 та кенжа туркум (Еи8088уршт, Каграх, §1иг11а)ни ўз ичига олади. Булар бир йиллик ва кўп йиллик буталар, дарахтлар ҳамда тропик минтақа бута ва ўтларидир. Ғ.нинг 50 тури маълум. Ғ. туркумида хромосомалар сони диштоид (2 л = 26) ва тетраплоид (2 п =52) бўлган турлари бор. Геномининг таркибига кўра улар 6 гуруҳга (А, В, Д, С, Е, Ғ) бўлинади. Тетраплоидларда геноми АД. Турлар гуруҳлар ичида осон, гуруҳлар ўртасида эса қийин чатишади ёки дурагайларнинг тўлиқ бепуштлиги кузатилади. Тола олинадиган ўсимлик сифатида ҳинди-хитой, африка-осиё, мексика, перу ғўзалари экилади (қ. Ёввойи ғўзалар, Маданий ғўзалар). Ғ. деҳқончиликдаги қад. экинлардан бири. Ғ. пахтасидан олинадиган толадан фойдаланиш қадим замонлар — палеолит давридан бошланган. Ғ. ватани Ҳиндистон ҳисобланади. Ҳинд водийсида мил. дан 3 минг йил илгари пахта етиштирилиб, ундан йигирилган ип тай-ёрланган. Шунингдек, Хитой, Эрон, Перу ва Мексикада Ғ. мил.дан бир неча аср илгари маълум бўлган. археологик маълумотларга кўра, Урта Осиёда мил. ав. 6—5-а.дан бошлаб экилган. 10-а.дан Испанияга ва ундан бошқа Европа мамлакатларига тарқалган.

Жаҳонда Ғ. 80 дан ортиқ мамлакатда етиштирилади. Асосий пахта етиштирувчи мамлакатлар: Хитой (3,7 млн.га, 30,6 ц/га, 11,4 млн. т), АҚШ (5,4 млн. га, 17,5 и/ға, 9,5 млн.т), Ҳиндистон (9,0 млн.га, 6,9 ц/га, 6,2 млн.т), Покистон (2,9 млн.га, 15,3 ц/га, 4,4 млн.т). Шунингдек, Бразилия, Туркия, Мисрда ҳам катта майдонларни эгаллайди. 20-а. охирига келиб асосий пахта етишти-рувчи мамлакатлардан Хитойда 3,8, АҚШда 3,6, Ҳиндистонда 2,0, покистонда 1,5, Туркияда 0,8 млн.т; жаҳон бўйича 18,2 млн. т пахта толаси етиштирилди (1999). Ўзбекистон пахта толаси етиштириш бўйича жаҳонда 4-ўринда туради (ғўза экин майдони 1440,8 минг га, ҳосилдорлиги 24,5 ц/га, ялпи ҳосили3537,1 минг т; 2004).

Ботаник тавсифи. Илдиз тизими кучли ривожланган, ўқилдиз-ли, кенг тармоқланади, ер бағрига 2,4—2,6 м кириб боради, илдизининг асосий қисми тупроқнинг ҳайдаладиган қатламида жойлашади. Пояси тик ўсади, шохлайди, бўйи 70—150 см. Пастки баргларининг қўлтиғидан тўғри, узун ўсув (моноподиал) шохлар ривожланади, улар бош поядан ўткир бурчак остида чиқади. Тузилиши жиҳатидан бош пояга ўхшайди, бирор сабаб билан бош поя шикастланиб, нобуд бўлса, унинг ўрнини боса олади. Барглари бирин-кетин жойлашган, юпқа ёки қалин, кўпинча яшил, 3—7 бўлмали, ёнбаргларга эга. Биринчи чин барг ниҳол униб чиққанидан 7—10 кун, иккинчиси 4—5 кун кейин пайдо бўлади. Кўсакяар очилиши билан янги барглар чиқиши секинлашади, қариган баргларнинг тўкилиши тезлашади. Бош пояда вегетация охи-ригача 20—25 ва ундан кўпроқ барг ҳосил бўлади. Гули икки жинсли, йирик; гулбанд, гулёнбарглар, косача, гултож, чангчи устунчаси ва уруғчидан иборат (қ. Гул). Ғ. — гулширали ўсимлик; шира безлари гул ичида ва гул ташқарисида бўлади. Тугунча ўрта толали /узаларда 4—5, ингичка толали ғўзоларда 3—4 уяли. Ҳар бир уяда 5—9 ва ундан кўпроқ уруғкуртаклари бор. Меваси 3—5 чаноқли кўсак, чаноқ, мева банди, гулёнбарглар, коса-ча, мева қати, марказий уруғдон, чигит ва толалардан иборат. Ғ.нинг айрим турлари (жайдари ғўза)да кўсак ун-чалик очилмайди, айрим турларида эса чаноқлари шу қадар кенг очиладики, ҳатто пахтаси ерга тўкилиб кетади. Чигити тухум ёки ноксимон шаклда, уз. 0,6—1,5 см гача боради, энг йўғон қисмининг диаметри 0,5— 0,8 см. Узун, асосан, оқ толалар ва кўпинча калта туклар билан қопланган. Экиладиган Ғ.лар толаси уз. 25—55 мм, осон йигирилади, чигит қоби-ғидан енгил ажралади, туклари калта (4—6 мм), қалин, дағал, чигитдан ажратиш қийин. Пишиб етилган чигитнинг қобиғи тўқ жигарранг бўлади. Дастлабки ривожланиш даврида чигитда углеводлар кўп бўлади, пишиб етилган сайин юқори моле-кулали азотли бирикмалар ва ёғлар тўпланади. 1000 дона чигит массаси 80—160 г атрофида.

Биологик хусусиятлари. Чигитнинг ҳаёт фаолияти бошланиши учун минимал ҳарорат 10—12° ҳисобланади. Етарли намлик, аэрация, ёруғлик бўлганда ҳарорат 13—14° да муртак уна бошлайди; чигит экилгандан 5—7—15 кун кейин ниҳоллар қийғос тўлиқ униб чиқади. Ниҳоллар униб чиққандан тахм. бир ой ўтгач, биринчи шона ҳосил бўлади, яна 25—30 қундан кейин гул кўринади. Ғ. Ўзидан чангланадиган ўсимлик (четдан чангланиш камдан-кам кузатилади). Навнинг биологик хусусиятларига қараб, гуллагандан 50—60 кун кейин биринчи кўсак пишиб очилади. Вегетация даври ўртача 110—145 кун давом этади. Вегетация даврида Ғ.га (ғўза нави ва ўстириш р-нига қараб) жами 3100°—4900° фаол (1700-2200° самарадор) ҳарорат зарур. —1—2° да ниҳоллари нобуд бўлади. Ўсиш, ривожланиш ва ҳосил тўплаш учун суткалик ўртача ҳарорат 25—30° оптимал ҳисобланади. Ғ. қисқа кун ўсимлиги, лекин 13—15 соатлик ёруғ кунда ҳам нормал ўсиб ривожланади. Гуллаш ва ҳосил тўплаш даврида максимал сув талаб қилади. Сувга бўлган умумий талаб гектарига 8—10 минг м3 ни ташкил килади. Ғ. сур, қумлоқ ва ўтлоқиботқоқи ва б. ҳар хил тупроқларда ўсиб ривожланиши мумкин, лекин соя жой, намни ёқтирмайди, қучли шамолга, айниқса, гармселга чидамсиз. Шўрланган тупроқларда ўсмайди.

Xўжалик аҳамияти. Ғ. қимматлитехника ўсимли-ги; Ғ.дан олинадиган маҳсулотлардан тўқимачилик, тикувчилик, кимё, авиация, автомобиль, озиқ-овқат ва б. саноат тармоқларида кенг фойдаланилади. Пахта толасидан кийим-кечак ва техника газламалари тайёрланади. Чигитидан лингп, пахша мойи, кунжара, шулха, шрот олинади. Пахта мойи (чигит таркибида 22—29%) қимматли озиқ маҳсулоти бўлиб, глицерид, Е, А витаминлари ва Д провитамини ҳамда линолат кислотага бой. Пахта шулхаси ва шроти чорвачилик учун юқори сифатли тўйимли озуқа ҳисобланади. Пахта шротидан ажратиб олинган оқсилли озуқа ёш ҳайвонларга сут ўрнида берилади. Ғўзапоядан целлюлоза, қоғоз, картон, мебеллар учун плита материаллари и.ч.да фойдаланилади. Баргларидан лимон, олма кислоталари, ўсиш стимуляторлари олинади, чаноқлари ксилит и.ч.га ярайди.

Етиштириш техн ол огияс и . Ғ. алмашлаб экиш далаларига экилади, улардан ғўза-беда ва ғўза-дон ал-машиб экиш кенг тарқалган. Агротехника тадбирлари орасида кимёлаштириш муҳим ўрин эгаллайди. Минерал ўғитлар нормалари, уларнинг нисбати тупроқиқлим зоналарига, дала шароитига, нав ва унинг ҳосилдорлигига боғлиқ. Ўрта толали Ғ. 1 т пахта тўплаши учун тупроқдан 50—60 кг азот ва калий, 12— 20 кг фосфор; ингичка толали Ғ. эса озиқ моддаларни бунга нисбатан 20 — 25% кўпроқ олади. Микроэлементлар (бор, марганец, рух, мис, молиб-ден), органик ва маҳаллий ўғитлар ишлатилади. Чигит экиш тупроқ ҳарорати 10 кун давомида 12—14° бўлганда март охири—апр. бошларида бошланади. Экишда туксизлантирилган (чигитни аниқ экиш) ёки тукдор чигитлардан фойдаланилади. Қўш қаторлаб, кенг қаторлаб (қатор ораси 60, 90 см) экилади. Кўчат қалинлиги тупроқ шароитлари ва навнинг биологик хусусиятларига қараб ҳар гектарда 110— 170 минггача ниҳолни ташкил этади. Ўрта Осиёда Ғ. фақат суғориладиган зоналарда экилади.

Ҳосилни йиғиб олиш пахта териш машиналарига мўлжалланган далаларда дефолиация ёки десикация қилингандан кейин бошланади. Ғ. агротехникасининг барча комплекси, пахтани териб олиш, қисман суғориш ва б. баъзи агроусуллар механизациялаштирилган.

Навлари. 20-а.нинг 20-й.ларидан бошлаб Ўзбекистонда 800 дан ортиқ Ғ. навлари яратилди, шундан 130 га яқини р-нлаштирилди (ўрта толали навлардан 80 та, ингичка толали навлардан 50 та). 90-й.дан бошлаб эки-лаётган асосий навлари: ўрта толали ғўза навларидан С—4727, С—6524, 175—Ф, Ан— Боёвут 2, Наманган 77, Оқ олтин, АНЎзбекистон 3, Тошкент 6, Чимбой 3010, 138—Ф, Қирғизистон 3, Юлдуз, Бухоро 6 ва б.; ингичка толали навлардан Термиз 24, Тер-миз 31, Сурхон 5, 6249-В, 9883-И, 9871-И,С-6037, 6465-В ва б.

3 а р а р к у н а н д а л а р и : Ғ.га умуртқасиз ҳайвонларнинг 214 тури зарар етказади, булардан 207 таси бўғимоёклилар, шу жумладан, 203 таси — ўргимчаккана, шира, кузги тунлам, карадрина, ғўза тунлами ва шу каби ҳашаротлардир (қ. Ўсимлик зараркунандалари). Зараркунандаларга қарши курашда агротехник, биологик, кимёвий, интеграл ҳимоя усулларидан фойдаланилади (қ. Ўсимликларни ҳимоя қилиш).

Касалликлари: вертициллёз ва фузариоз вилт, гоммоз, илдиз чириши ва б. Ғ. экиладиган майдонларда бегона ўтларнинг 74 тури, чунончи ажриқ, ғумай, қўйпечак, саломалай-кум, итқўноқ, қора курмак ва б.лар кўп учрайди. Бегона ўтларга қарши механик ва кимёвий усуллар билан кураш олиб борилади (қ. Ўсимлик касалликлари).

Ад.: Ғўза. 1—4ж.лар,Т., 1957—61; Мальцев А. М ., Ғўза, унинг турлари, тузилиши ва ривожланиши, Т., 1960; Ржевский Г. К., Ғўза, Т., 1951; Ғўзанинг физиологи-яси ва биохимияси, Т., 1961; Юлдашев С.Х., Регуляция роста хлопчатника с помошью ретардантов, Т., 1977; Абдуллаев А.А., Омельченко М.В., Ғўза турлари, Т., 1977; П огосов Ю ., Рақимбоев О ., Ғўза ўстиришнинг янги усули, Т., 1977; Лифшиц Э.А., Муслимов С.М., Ғўзани суғориш, Т., 1980; Влияние внутрен-них и внешних факторов на физиологическое и биохимические процессь! хлопчатника, Т., 1981; Дариев А.С., Абдуллаев А.А., Хлопчатник: (Анатомия, морфология, происхождение), Т., 1985; Садмков А.С., Хлопчатник — чудо растение, М., 1985.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.